Universiteit Leiden

nl en

Belangenverstrengeling: ga risico’s uit de weg

Bij belangenverstrengeling staan de belangen van de Universiteit Leiden op gespannen voet met privé- of andere belangen. Dat kan het imago van medewerkers en de universiteit schaden. Maar hoe ontstaat (een schijn van) belangenverstrengeling? We zetten de belangrijkste vormen op een rijtje.

Belangenverstrengeling kan zowel aan de orde zijn in de wetenschap als bij de ondersteunende diensten. Meestal gaat het om situaties waarin privébelangen of belangen van een bedrijf of een instelling strijdig zijn met de belangen van de universiteit. Maar zelfs bij volstrekt integer handelen kan de schijn van belangenverstrengeling snel zijn gewekt, tot schade van jezelf, een collega of de universiteit als geheel. Dat vraagt voortdurende alertheid.

Externe financiering of opdrachtgevers

Belangenverstrengeling gaat vaak om gevallen van wetenschappelijke integriteit. In de wetenschap kan het thema spelen waar onderzoek met of voor externe partijen (bedrijven of instellingen) wordt gedaan, zoals in de medicijnontwikkeling. Een van de hoekstenen van de wetenschap is belangeloosheid van de onderzoeker. Dat kan op gespannen voet staan met de wensen van een partner. Het kan verleidelijk zijn om onderzoeksresultaten zodanig te presenteren dat deze gunstig zijn voor de opdrachtgever of de ongunstigste resultaten weg te laten. Daarom heeft de Universiteit Leiden het derdegeldstroomonderzoek met allerlei waarborgen omkleed. Die staan in de regeling Werken voor Derden.

Openbaarheid van onderzoeksresultaten

Wetenschap gedijt bij openbaarheid dus bij publicatie van onderzoeksresultaten en methodiek zodat deze, waar dat kan, open staan voor commentaar en kritiek van vakgenoten. Kort geleden is daar ook de eis van het, indien mogelijk, openbaar maken van de onderliggende data bij gekomen, zodat andere collega’s die kunnen controleren of onderzoek herhaald kan worden. Onderzoek doen voor een externe partij kan wringen met de openbaarheid van onderzoeksuitkomsten. Commerciële opdrachtgevers zullen resultaten uit concurrentieoverwegingen beschermd willen hebben, althans voor enige tijd. Bij voorkeur houdt de Universiteit Leiden daarom zelf het intellectuele eigendom van onderzoeksuitkomsten. Een bedrijf kan vervolgens een licentie afsluiten met de universiteit. Een licentie waarborgt dat het bedrijf de uitkomsten van het onderzoek exclusief kan gebruiken én dat de onderzoeksresultaten na een jaar alsnog openbaar worden.

Dubbelfuncties

Een andere vorm van belangverstrengeling kan optreden als een wetenschapper ook nog een andere functie bekleedt op hetzelfde gebied, bij een bedrijf of een instelling. Een Leidse hoogleraar Forensische accountancy leverde vorig jaar in een column kritiek op collega-hoogleraren Accountancy die ook als accountant werken. De accountancy ligt de laatste jaren onder vuur en de collega-hoogleraren zouden zich buiten het debat over integriteit en kwaliteit van de accountancy houden omdat ook hun eigen commerciële functie in het geding is. Het gaat er niet om of deze hoogleraar gelijk heeft of niet (de meningen daarover zijn verdeeld), wel ziet hij aanleiding de vraag naar belangenverstrengeling op te werpen. Een zelfde spanning ontstaat wanneer een wetenschapper actief is met een eigen bedrijf waarin de resultaten die door de eigen wetenschappelijke groep worden behaald, worden gecommercialiseerd. Niet alleen speelt dan de vraag met betrekking tot de betrouwbaarheid van de onderzoeksresultaten, maar ook over het hoe en waarom van het onderzoek. Is het voor de BV of voor de wetenschap zelf? Daarnaast kan het beeld ontstaan dat het normaal is om voor de BV van de hoogleraar te werken. Vooral jonge onderzoekers kunnen zich niet aan deze druk onttrekken.

Oneigenlijk gebruik van universitaire middelen of faciliteiten

Het kan ook gaan om gevallen waarin universitaire middelen of faciliteiten voor eigen belang worden ingezet. Niemand zal denken dat een greep in de kas mag. Maar er is ook sprake van onwenselijke belangenverstrengeling als iemand zo vriendelijk is om voor derden monsters te meten met apparatuur van de universiteit, ook al is dat uit de goedheid van zijn of haar hart. En het is ook belangenverstrengeling wanneer iemand die toegang heeft tot een bestelbus van de universiteit, deze in het weekend gebruikt om te verhuizen.

Niet-wetenschappelijke dubbelfuncties

Dubbelfuncties kunnen ook bij niet-wetenschappelijke functies voorkomen. Iemand die bij het expertisecentrum Vastgoed van de universiteit gaat over de aan- en verkoop van vastgoed kan beter niet ook werken als onroerendgoedmakelaar. Ook als de  Vastgoedmedewerker niets met de aan- en verkoop van universitaire panden te maken heeft, kan toch de schijn van belangenverstrengeling worden gewekt en dat is niet verstandig. Dat geldt ook als iemand een vriend of familielid een opdracht gunt, al is die vriend of dat familielid er geschikt voor.

Familie en andere nauwe relaties

Bij de universiteit werken op diverse plaatsen collega’s die familie van elkaar zijn of anderszins nauw gerelateerd. Zussen, broers, vader/dochter, echtparen, vrienden, het komt bij zo’n grote organisatie als de Leidse universiteit allemaal voor. Maar vanzelfsprekend kan iemand nooit lid zijn van een sollicitatiecommissie als een direct familielid/een directe relatie tot de sollicitanten behoort.

Belangenverstrengeling is bij uitstek een fenomeen waarbij de schijn sterker kan zijn dan de werkelijkheid, en ook dan is er schade  voor de universiteit. Vermijden is dus beter.

Commissies wetenschappelijke integriteit van Universiteit Leiden en LUMC samengevoegd

Met ingang van 1 januari 2018 zijn de Commissie Wetenschappelijke Integriteit van de Universiteit Leiden en de Commissie Wetenschappelijke Integriteit van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) samengevoegd tot één Commissie.

Deze website maakt gebruik van cookies.  Meer informatie.