Communicatie over quantum: uitleg verhoogt begrip, maar verlaagt zelfvertrouwen
Quantumtechnologie heeft de potentie om de samenleving ingrijpend te veranderen. Maar hoe kun je burgers effectief informeren over technologie en wetenschap die zo ingewikkeld en raadselachtig is? Promovendus Aletta Meinsma deed er onderzoek naar.
Quantumtechnologie zal de komende decennia een grote impact hebben op ons leven. De technologie kan nieuwe medicijnen en materialen mogelijk maken en extreem nauwkeurige metingen opleveren, maar brengt ook risico’s met zich mee. Zo kan bestaande digitale beveiliging relatief eenvoudig worden gekraakt en kunnen criminelen mogelijk communiceren buiten het zicht van overheden. Toch heeft twee op de drie mensen nauwelijks tot nooit van quantumtechnologie gehoord, zo blijkt uit Meinsma’s onderzoek.
Publieke betrokkenheid
Goede wetenschapscommunicatie over quantum is daarom essentieel, vertelt Meinsma. Om voldoende draagvlak te creëren, is het belangrijk dat burgers betrokken raken bij de ontwikkeling van deze technologie. Alleen met publieke betrokkenheid ontstaat democratische inspraak over hoe quantumtechnologie wordt toegepast. Bovendien ontstaat er een beter beeld van de mogelijke maatschappelijke impact als meer mensen weten wat de technologie inhoudt.
Wat is quantum?
Quantum beschrijft hoe de allerkleinste bouwstenen van de natuur, zoals atomen en elektronen, zich gedragen. Op die schaal gelden andere natuurwetten dan in het dagelijks leven. Een deeltje kan bijvoorbeeld tegelijk in meerdere toestanden bestaan, totdat het wordt gemeten. Sommige deeltjes kunnen zelfs op afstand met elkaar verbonden blijven, wat verstrengeling heet.
Deze vreemde principes vormen de basis van quantumtechnologie, zoals quantumcomputers, -sensoren en -communicatie. Met quantumcomputers kun je bepaalde extreem complexe problemen, zoals het simuleren van moleculen of het optimaliseren van logistiek, veel sneller oplossen dan met klassieke computers.
Het ‘mysterieuze’ frame
Quantumtechnologie wordt in de media vaak omschreven als ‘mysterieus’ of ‘raadselachtig’. Meinsma onderzocht het effect van zo’n frame op het begrip en de betrokkenheid van het publiek. ‘In een kwart van de artikelen en video’s die we onderzochten, kwam dit frame naar voren. Vooral experts gebruiken het, mogelijk om het publiek gerust te stellen dat het normaal is als ze het niet meteen begrijpen.’
Het gebruik van dit zogenoemde ‘spooky frame’ leidde er niet toe dat mensen zich minder betrokken voelden of minder begrip hadden van quantumtechnologie. ‘Het benoemen van het mysterieuze karakter heeft dus geen duidelijk voor- of nadeel’, zegt Meinsma. Ook het gebruik van metaforen bleek geen effect te hebben op het begrip of de betrokkenheid.
Paradox van begrip
Meinsma ontdekte wel een opvallende tegenstelling. Proefpersonen die geen uitleg kregen over quantumfenomenen, hadden het gevoel dat ze de technologie goed begrepen. Deelnemers die wél uitleg kregen, waren juist minder zeker over hun begrip. Bij het daadwerkelijke begrip van quantumtechnologie was het effect precies omgekeerd: mensen die uitleg hadden gekregen, scoorden beter dan degenen die de tekst zonder uitleg lazen.
‘De uitleg maakt mensen waarschijnlijk bewust van hoe vreemd en complex quantumfysica is. Daardoor hebben ze het gevoel de materie minder goed te begrijpen’, aldus Meinsma.
Adviezen voor communicatie
Op basis van haar onderzoek komt Meinsma met duidelijke adviezen voor wetenschappers, journalisten en redacteuren die communiceren over quantumtechnologie. Zo is het belangrijk om niet alleen te focussen op de quantumcomputer, maar ook aandacht te besteden aan andere toepassingen, zoals quantumcommunicatie en quantumsensoren. ‘De quantumcomputer laat waarschijnlijk nog jaren op zich wachten, maar quantumcommunicatie en -sensoren worden nu al gebruikt. Die zullen veel eerder impact hebben op ons dagelijks leven.’
Daarnaast zag Meinsma dat in communicatie vooral de voordelen van quantumtechnologie worden benadrukt, terwijl het essentieel is om ook de risico’s en nadelen te benoemen. Dat stelt mensen in staat om na te denken over mogelijke maatschappelijke gevolgen. ‘Stel dat criminelen quantumcommunicatie gebruiken, dan kan de overheid bijvoorbeeld niet meer meeluisteren. Er zijn scenario’s waarin de overheid de grip op bepaalde groepen verliest. Door ook deze risico’s expliciet te bespreken, kunnen we onaangename verrassingen voorkomen.’
Meer weten over dit promotieonderzoek? Meinsma heeft ook een online tijdschrift over haar promotie laten maken. Haar promotie op 28 januari is ook te volgen via een livestream.