Van zeerechten tot zelfbeschikking: geopolitiek rond Groenland geduid
Wie heeft momenteel welke rechten rondom de wateren en grondstoffen van Groenland? Welke belangen spelen er voor welke partij? We vragen het aan Hilde Woker, expert in het internationaal zeerecht in het Noordpoolgebied.
Smeltend ijs. Dat is de oorzaak van de verhitte gemoederen rondom het ‘bezit’ van Groenland en de wateren eromheen. Door de opwarming van de aarde worden ten eerste vaarroutes langs Groenland – aan de westkant, langs Canada en aan de oostkant langs Noorwegen en Rusland – makkelijker bevaarbaar. Voor schepen die bijvoorbeeld vanuit China naar de Atlantische Oceaan willen gaan, zou het sneller zijn om langs Groenland te varen. Die snellere routes leveren zowel economisch als militair belangrijke voordelen op.
Daarnaast zitten er in het vasteland van Groenland, en de zeebodem eromheen, veel olie en delfstoffen. Eerst lag dat begraven onder een dikke laag ijs, maar nu komen die grondstoffen langzaam vrij. Veel landen willen ze maar wat graag hebben.
Vandaar dus dat president Trump graag meer controle wil krijgen over Groenland. Wat levert de inname van Groenland hem, volgens de regels van het internationaal zeerecht, precies op? En hoe zit het met de rechten van de Groenlanders, voornamelijk Inuit, zelf? Onderzoeker Hilde Woker legt uit.
Hoe zit het met de zee(bodem)rechten rondom Groenland?
‘In het VN-Zeerechtverdrag staat dat elke kuststaat recht heeft op bepaalde maritieme zones. Allereerst heb je een territoriale zee, tot maximaal 12 zeemijl vanaf de kust. Dat is zee die echt bij een staat hoort en waar een andere staat geen activiteiten mag uitvoeren zonder toestemming, behalve rustig en netjes langsvaren. De natie die de kust bezit, heeft ook de verplichting om te zorgen voor bijvoorbeeld milieubescherming in deze zone.
Dan is er de economische zone, tot aan 200 zeemijl geteld vanaf de kust. In die zone heb je als land recht op grondstoffen en economische activiteiten zoals visserij. Ook heb je recht op een continentaal plat dat in die zone ligt. Groenland heeft de rechten in die beide zones, met als belangrijke aantekening dat ze het beleid over de exclusief economische zone en continentaal plat samen met Denemarken voeren. Groenland is namelijk een land binnen het Koninkrijk van Denemarken, hoewel het een vergaande vorm van autonomie heeft.
De zeebodem in het Arctisch Gebied is bijzonder vormgegeven. Vanaf Groenland loopt er een langgerekte bergketen op de oceaanbodem, de zogeheten Lomonosov Ridge, helemaal door tot in de economische zone van Rusland. Als je kunt aantonen dat die Ridge tot jouw continentaal plat behoort, geeft dat je rechtsmacht over een groot gedeelte van de zeebodem (en dus diens grondstoffen) in het Noordpoolgebied. Zowel Denemarken (namens Groenland), Canada en Rusland hebben bij een VN-commissie een claim gelegd op deze Ridge, maar daar is nog geen uitspraak over gekomen, en uiteindelijk hangt het ook af van de afbakening van dit gebied tussen deze drie landen.
Wie het ook voor het zeggen heeft op Groenland: schepen mogen langsvaren in hun territoriale wateren. De vaarroutes blijven hoe dan ook voor China en Rusland economisch en strategisch interessant. De routes brengen nog wel allerlei haken en ogen met zich mee. Er blijft ijs aanwezig, en er is weinig infrastructuur die kan zorgen voor bevoorrading of voor hulpacties.’
‘Een gevolg van Trumps politiek lijkt dat hij de Groenlanders weer in de armen van de Denen heeft gedreven.’
De geopolitieke discussie lijkt weinig aandacht te besteden aan de wensen van de Inuit, de inheemse bevolking van Groenland. Zouden zij niet veel liever onafhankelijk willen zijn?
‘De Inuit zitten in een lastig parket. Onder bewind van een leider zoals Trump zouden ze volledig aan de kant worden geschoven. Aan de andere kant is de relatie tussen de Inuit en Denemarken ook erg gespannen. Een paar jaar geleden kwam bijvoorbeeld het spiraalconflict aan het licht, waarbij duidelijk werd dat de Denen bij veel vrouwen een spiraaltje hebben laten plaatsen, zonder dat die vrouwen dat doorhadden. Om te voorkomen dat er nageslacht zou komen. Een andere pijnlijke Deense maatregel was om de Inuit, onder het mom van modernisering, te dwingen om uit hun eigen dorpen te verhuizen naar een van de drie steden op Groenland. Op die manier was Groenland makkelijker te besturen, was het argument. Ik was in Nuuk en zag toen tijdens een vaartocht zo’n verlaten dorp, Qoornoq genaamd. Ik zag een kerk, een warenhuis, een school.. een plek waar mensen wilden wonen (en dat ook jaren deden), maar die tegenwoordig alleen nog als zomerverblijf wordt gebruikt. Wel hebben de Groenlanders van de Denen sinds 2009 meer zelfbeschikking gekregen.’
‘Waar een paar jaar geleden uit een peiling bleek dat veel Groenlanders voor totale afscheiding van Denemarken waren, kiezen de Denen nu bijna allemaal voor Denemarken als hen wordt gevraagd te kiezen tussen de VS of Denemarken. Een gevolg van Trumps politiek lijkt dus dat hij de Groenlanders weer in de armen van de Denen heeft gedreven.’
Foto bovenaan artikel: Nuuk, de hoofdstad van Groenland.
Over Hilde Woker
Hilde Woker is expert internationaal (publiek)recht. Ze houdt zich voornamelijk bezig met het recht van de zee en/of Arctic governance, zoals bijvoorbeeld de situatie rondom Groenland, het enteren en in beslagnemen van schepen uit de Russische schaduwvloot, diepe zeemijnbouw en het BBNJ Verdrag voor de Bescherming van Biodiversiteit op Volle Zee. Ze woonde meerdere jaren in het Noordpoolgebied (Tromsø, Noorwegen).