Als onderzoeker voor de klas: het belang van inclusief onderwijs
Het aantal vrijescholen in Nederland groeit flink. In de afgelopen tien jaar steeg het aantal leerlingen met ruim 40 procent. Thijs Jan van Schie geeft niet alleen les op zo’n school, hij deed er ook onderzoek naar – niet in Nederland, maar in de Filipijnen.
Thijs Jan werkte al enige tijd op het Marecollege in Leiden toen hij in gesprek raakte met iemand die als onderwijsadviseur regelmatig een vrijeschool in de Filipijnen bezocht. ‘Ik was me er niet van bewust dat er overal ter wereld vrijescholen bestaan. Na dit gesprek was mijn interesse meteen gewekt.’
Aandacht voor het geheel
Vrijeschoolonderwijs, of Waldorfonderwijs, is een onderwijsvorm die gebaseerd is op de antroposofische ideeën van Rudolf Steiner. Hij richtte in 1919 in Duitsland de eerste Waldorfschool op voor kinderen van werknemers van de Waldorf Astoria-sigarettenfabriek. Deze onderwijsvorm richt zich op de holistische en persoonlijke ontwikkeling van het kind. Er is niet alleen aandacht voor intellectuele ontwikkeling, maar ook voor creatieve, sociale, emotionele en praktische vaardigheden.
Betekenisvol in een nieuwe context
Thijs Jan was vooral benieuwd hoe deze vorm van onderwijs gestalte krijgt in een andere context, in dit geval in een klein plattelandsdorp in de Filipijnen. ‘Ik wilde weten wat er aangepast moest worden om het onderwijs daar betekenisvol te maken, en in hoeverre het zou verschillen van het Waldorfonderwijs dat ik in Nederland kende.’
Als onderzoeker voor de klas
Tussen 2017 en 2020 verbleef hij daarom vier langere periodes in de provincie Iloilo, op het eiland Panay. Daar deed hij veldwerk: hij voerde participerende observaties uit en nam actief deel aan het schoolleven – soms als leerkracht voor de klas, soms observerend achterin het lokaal.
Creativiteit en frictie
Uit zijn onderzoek bleek dat het aanpassen van vrijeschoolonderwijs aan de sociaal-culturele context in Iloilo zowel creativiteit als frictie met zich meebracht. ‘Filipijnse Waldorfpioniers hadden bijvoorbeeld moeite om antroposofische ideeën toe te passen binnen hun eigen referentiekader. Daarnaast zorgde het overwegend Europees georiënteerde leerplan voor uitdagingen in een postkoloniale, cultureel diverse en tropische context.’
Gevoel van vervreemding
Ook zag hij sociaal-economische spanningen ontstaan. ‘Hoewel de school in een plattelandsgemeenschap ligt en vanuit sociale idealen kinderen uit het dorp nieuwe kansen wil bieden, wordt zij steeds populairder bij stedelijke leerlingen. Zij komen vaak in dure auto’s naar school en hebben een andere levensstijl. Hun groeiende aanwezigheid leidde tot gevoelens van vervreemding binnen het dorp en tot een geleidelijke daling van het aantal lokale kinderen dat naar de school gaat.’
Cultureel gegrond en sociaal inclusief onderwijs
In zijn onderzoek pleit Thijs Jan voor cultureel gegrond en sociaal inclusief Waldorfonderwijs, waarbij de leeromgeving aansluit bij de culturele context en dagelijks leven van leerlingen, terwijl de mensgerichte idealen van de Waldorfpedagogiek behouden blijven. Zijn onderzoek biedt daarvoor concrete aanknopingspunten, zowel voor de school in de Filipijnen als voor scholen in Nederland.
Thijs Jan legt uit: ‘Neem mijn eigen school in Leiden. Die ligt in een cultureel diverse buurt, maar heeft moeite om aansluiting te vinden bij een breed cultureel diverse gemeenschap. Het is gemakkelijk om naar anderen te wijzen als het over verandering gaat, maar ik kan de inzichten uit mijn onderzoek ook zelf toepassen – zeker nu ik deel uitmaak van deschoolleiding en invloed heb op beleid en praktijk.’
Ouderschap en onderzoek
Zijn onderzoek werd niet alleen gevormd door de kinderen op de vrijeschool; ook zijn eigen gezin speelde een belangrijke rol. Tijdens zijn promotietraject werd Thijs Jan vader van twee kinderen. ‘Toen ik voor het eerst naar de Filipijnen reisde, was mijn vrouw zwanger van ons eerste kind. Ik had het in Nederland nog bijna niemand verteld, maar ik was zo enthousiast over het vaderschap dat ik het nieuws met de hele wereld wilde delen. Op een gegeven moment zat ik naast een zwangere vrouw. Ik kon het niet laten om haar te vertellen dat mijn vrouw ook zwanger was.’
Hij vervolgt: ‘We raakten in gesprek over ouderschap en opvoeding. Momenten als deze maakten het veldwerk bijzonder. Door in een andere omgeving te zijn en met allerlei mensen in gesprek te gaan, ontstaat er een nieuw gevoel van vertrouwdheid aan de andere kant van de wereld.’
Nog lang niet klaar met het onderwijs
Hoewel zijn promotieonderzoek inmiddels is afgerond, is Thijs Jan nog lang niet klaar met zijn werk binnen het vrijeschoolonderwijs. ‘Ik ben gelukkig in het voortgezet onderwijs en ben van plan les te blijven geven. Leraar zijn is een mooi en dynamisch beroep. Het is waardevol om jonge mensen te begeleiden in hun ontwikkeling en in hun overgang naar volwassenheid, en om onderweg iets voor hen te kunnen betekenen.’