Onderzoekers kraken de spelregels van onbekend bordspel uit de Romeinse tijd
Met behulp van AI reconstrueerden onderzoekers de spelregels van een in steen gekerfd bordspel uit de Romeinse tijd. De steen is gevonden in Heerlen. Het team concludeert dat dit speltype al eeuwen eerder gespeeld werd dan tot nu bekend was.
Archeoloog Walter Crist trof de bijzondere steen in 2020 aan in de collectie van het Thermenmuseum, dat inmiddels Romeins Museum heet. De bewerkte kalksteen van 21 bij 14,5 centimeter is volgens het museum eind 19e of begin 20e eeuw gevonden in de bodem van Heerlen. Op deze plek was vroeger de belangrijke Romeinse plaats Coriovallum gevestigd. Crist is gespecialiseerd in oude spellen en raakte direct geïntrigeerd. ‘Het uiterlijk van de steen deed erg denken aan een spel, maar ik herkende het patroon niet van andere oude spellen die ik ken.’ Op het stukje kalksteen is een rechthoek te zien met daarin vier schuine lijnen en één rechte lijn.
Wat onthult de steen?
Crist legde de steen onder de microscoop: ‘Er was slijtage te zien op de lijnen van de steen, precies op de plek waar je je pion zou schuiven.’ Het Heerlense restauratieatelier Restaura maakte zeer gedetailleerde 3D-scans die de sporen op de steen goed zichtbaar maakten. ‘Sommige van die sporen zijn een fractie van een millimeter dieper dan andere. Die sporen werden dus intensiever gebruikt. Ook zien we dat de randen van de steen mooi afgewerkt zijn, wat erop wijst dat dit een eindproduct is en niet een steen die nog verder bewerkt moest worden.’ De steen werd naar schatting tussen de 1700 en 1500 jaar geleden bewerkt.
-
De steen met het ingekerfde patroon. -
3D-scan van de steen.
Eerder gespeeld
Het onderzoeksteam van Nederlandse, Belgische en Australische instituten gebruikten AI om de mogelijke spelregels te achterhalen en publiceerden hun resultaten in het tijdschrift Antiquity. Met behulp van het AI-gestuurde spelsysteem Ludii van de Universiteit Maastricht lieten de onderzoekers twee AI-spelers tegen elkaar spelen met de steen als bord. Daarbij maakten ze gebruik van spelregels van veel oude bordspellen die in Europa zijn gedocumenteerd. Ze ontdekten dat de slijtage van de steen hoogstwaarschijnlijk duidt op het spelen van een blokkeringsspel: bij dit type spel is het doel om de tegenstander te verhinderen te bewegen. Dit type bordspellen is tot dusver pas vanaf de middeleeuwen gedocumenteerd. Dat maakt de vondst bijzonder, benadrukt Crist. De studie wijst uit dat de steen als bordspel werd gebruikt in de Romeinse tijd en dat het enkele eeuwen eerder werd gespeeld dan tot nu toe gedacht.
Nieuwe onderzoeksmethoden
De nieuwe aanpak kan leiden tot meer ontdekkingen. ‘Het is de eerste keer dat een AI-gestuurd gesimuleerd spel in combinatie met archeologische methoden is gebruikt om een bordspel te identificeren’, aldus Crist. ‘Dit biedt archeologen meer middelen om spellen uit oude culturen te identificeren.’ Het onderzoek maakte deel uit van het ERC Digital Ludeme Project, onderdeel van Universiteit Maastricht waar Crist de eerste jaren van het onderzoek werkte. Hij voltooide het onderzoek aan de Universiteit Leiden.