Bernard Steunenberg is emeritus hoogleraar: ‘Ik ga nu met liefde en plezier door’
Na 27 jaar neemt Bernard Steunenberg, hoogleraar en voormalig wetenschappelijk directeur, afscheid van het Instituut Bestuurskunde. Al is het wat hem betreft geen écht afscheid: hij blijft gewoon doceren. ‘Het is machtig mooi om studenten over Europese politiek en de Nederlandse rol daarin te horen praten.’
Het was 1999 toen Bernard voor het eerst binnenstapte bij Bestuurskunde, destijds gevestigd in Leiden. ‘Dat was heel spannend. Ik werd door de secretaris naar boven geleid naar mijn kantoortje. Bestuurskunde begon wat groter te worden in die tijd. De deur zwaaide open, midden in de enorme kamer stond een piepklein bureautje. Aan het eind van mijn loopbaan had ik een piepkleine kamer en een relatief groot bureau. Dat illustreert de ontwikkeling aan de Nederlandse universiteiten, ja, de vierkante meters zijn stukken duurder geworden. We moeten goed kijken waar we ons geld aan besteden.’
Afscheid van het Instituut Bestuurskunde
Op 26 mei staat het officiële afscheid van Bernard bij FGGA gepland, zijn online profiel is al op ‘emeritus hoogleraar’ gezet. Zelf heeft hij wat twijfels bij het woord ‘afscheid’ en hij staat ook niet te springen om een afscheidscollege. ‘Dat klinkt alsof je een soort balans opmaakt en daarna meteen de deur dichttrekt.’ In dat opzicht komt er geen punt achter zijn loopbaan, eerder een komma. Bernard blijft doceren en schrijven over onderwerpen die hem na aan het hart liggen.
'Ik voel me nog niet helemaal gepensioneerd, maar dat gaat vast wel komen'
Van rustig achteroverleunen is voorlopig geen sprake. Zijn weken zijn nog altijd goed gevuld. Niet meer in dezelfde rol, wel met dezelfde betrokkenheid. Hij schrijft, werkt aan papers en wacht op de publicatie van een tekstboek over Europa, geschreven voor studenten. ‘Dat ik niet meer hoef te vergaderen, dat vind ik wel heel prettig. Ik voel me nog niet helemaal gepensioneerd, maar dat gaat vast wel komen’, zegt Bernard.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Tijdens Bernards oratie. -
Tijdens het lustrum 40 jaar Bestuurskunde in 2024.
Veel groter project
Het idee voor het boek ontstond na een succesvolle MOOC die Bernard bijna tien jaar geleden maakte voor Coursera. In de zomer van 2016, ‘terwijl iedereen op het strand lag’, schreef hij teksten voor video’s. Die moesten kort zijn, maar dat bleek lastig. ‘Mijn teksten waren altijd langer dan ze eigenlijk hadden willen zien.’ Het werd de opmaat naar een boek, een veel groter project dan gedacht: zestien hoofdstukken, elk ongeveer zo lang als een wetenschappelijk artikel. ‘Er zijn tijdens het schrijven momenten van diepe vreugde en hartstikke veel plezier, maar er zijn ook momenten dat je denkt: jee, waar ben ik aan begonnen?’
'Momenten dat je denkt: waar ben ik aan begonnen?'
Europa en de uitbreiding van de Europese Unie, ‘een soort oude liefde’, houden Bernard al lange tijd bezig. Op dit moment schrijft hij hier twee papers over. Waar die belangstelling precies vandaan komt, weet hij niet helemaal. Misschien uit de tijd waarin Europa veel minder vanzelfsprekend was dan nu, toen je nog bij de grens met Frankrijk in de rij kon staan en Schengen iets nieuws en spannends was. ‘Nu is het een verworven recht geworden, maar het kan ook weer anders worden.’
Leerstoel
‘Mijn leerstoel heeft een heel bijzondere naam: Bestuurskunde met inbegrip van de institutionele economie van het openbaar bestuur. Het heeft enige tijd geduurd voordat ik dit in één zin zonder te haperen kon uitspreken.’
Besluitvorming
Wat de EU betreft ging het Bernard steeds om de vraag hoe mensen, landen en instituties met elkaar tot besluiten komen. Ook zijn oratie ging over besluitvorming. Als je besluitvorming ziet als onderhandelen, kun je daar met een economische bril naar kijken. Maar volgens Bernard zit daar altijd iets vóór: begrijpen mensen elkaars positie eigenlijk wel? Zonder wederzijds begrip wordt samenwerken lastig. Een game form, onderwerp van zijn oratie, is voor Bernard dan ook een set afspraken die mensen met elkaar maken om überhaupt tot besluiten te kunnen komen.
'Niet alles werkt en niet alles lukt. Dat hoort er soms wel een beetje bij'
De afgelopen jaren was Bernard vooral bestuurder, maar de collegezaal is nooit uit beeld verdwenen. Vooral het eerstejaarsonderwijs heeft een speciale plek. Een zaal met 200-300 studenten, jonge mensen van 18 of 19 jaar, allemaal met hun eigen ideeën over politiek en bestuur. ‘Je hoort de meest fantastische dingen en je ziet Nederland in het klein terug in de collegezaal. Machtig mooi is dat.’ Voor Bernard is dat precies de waarde van onderwijs: niet alleen kennis overdragen, maar ook contact houden met de wereld buiten je eigen kring. ‘Je komt uit je bubbel.’ Daarom blijft hij het doen, ‘met liefde en plezier, zolang dat nog gaat en is toegestaan.’
Bestuurskunde bood ruimte
Ook over Bestuurskunde spreekt hij met warmte. Hij noemt het een mogelijke ‘wetenschappelijke vrijstaat’: een vakgebied waar inzichten uit verschillende disciplines samenkomen. Niet als gesloten cocon, maar als plek waar je buiten de lijnen mag denken. Bestuurskunde bood ruimte: voor Europa, voor onderwijs, voor bestuur en voor vragen die niet netjes binnen één discipline passen.
Aan het eind komt Bernard nog met een grap. Over economen, politicologen en bestuurskundigen bestaan allerlei clichés, zegt hij. Een econoom vertrouw je je portemonnee niet toe. Een politicoloog heeft moeite met politiek. Een bestuurskundige kan niet besturen. En iemand die onderzoek doet naar besluitvorming? ‘Die kan geen beslissingen nemen.’ Hij lacht. ‘Dus daar wil ik het dan even bij houden.’
Overgang naar Den Haag
Als hij terugkijkt op 27 jaar, springt vooral de overgang naar Den Haag eruit. Een spannend en ingewikkeld proces, met weerstand en onzekerheid, waarin hij als wetenschappelijk directeur een belangrijke rol in speelde. Toch kijkt hij er met plezier op terug. Het was een periode waarin veel in beweging kwam en waarin Bestuurskunde een nieuwe plek vond in de stad van bestuur en beleid. ‘Niet alles werkt en niet alles lukt. Dat hoort er soms wel een beetje bij. Maar toch is het een succes.’