Wat wil de oester?
Het havo-eindexamen filosofie staat de komende vier jaar in het teken van het thema ‘Mens, dier en natuur: dierethiek en milieufilosofie’. De Nascholingsdag Filosofie bood een goede gelegenheid voor docenten om met collega’s de eerste ervaringen met dit nieuwe examenprogramma uit te wisselen. Daarnaast konden zij hun kennis van milieufilosofische thema’s verdiepen tijdens de lezingen en workshops.
Botanisch Laboratorium
Floris Velema (vakdidacticus filosofie bij het ICLON) wees in zijn welkomstwoord op de rijke historie van het P.J. Vethgebouw, de locatie van de nascholingsdag. Dit gebouw grenst aan de oudste botanische tuin van Nederland en werd in 1908 geopend als Botanisch Laboratorium. Sinds 2017 is het Instituut voor Wijsbegeerte er gevestigd. Deze historische combinatie van natuur en filosofie vormde de ideale achtergrond voor deze nascholingsdag. Norbert Peeters (docent bij Wageningen University & Research) verzorgde later op de dag een filosofische wandeling door de Hortus botanicus en de tentoonstelling Planten & Planeten in de Oude Sterrenwacht.
Woedende octopussen
Rick Berends (co-auteur van het examenboek Aarde aan de mens) onderwierp in zijn openingslezing het ‘non-antropocentrisme’ aan een kritisch onderzoek. Het non-antropocentrisme stelt dat de mens zich ten onrechte een superieure positie ten opzichte van de rest van de natuur heeft toebedeeld. Hierbij vroeg Rick Berends zich af of het wenselijk is om de mens gelijk te stellen aan de rest van de natuur, of het nodig is om dit te doen om milieuproblematiek het hoofd te bieden, en of het überhaupt mogelijk is om een non-antropocentrische positie in te nemen. Is de natuur denkbaar als intrinsiek waardevol, of blijft er altijd een waarnemer nodig die de natuur waarde en betekenis geeft? Dit illustreerde hij met prachtige voorbeelden, zoals woedende octopussen die met schelpen smijten, zombie-kakkerlakken, en het positieve effect van de natuur op onze mentale gezondheid.
Taal herwilderen
Arita Baaijens (auteur van In gesprek met de Noordzee) maakte in haar workshop duidelijk dat de natuur absoluut geen boodschap heeft aan filosofische bezwaren tegen het begrip ‘instrinsieke waarde’. Er zijn momenten waarop de natuur zich opdringt, momenten van ontmoeting, die niet zijn in te kaderen in beleidstermen als ‘natuurambitie’, ‘biodiversiteit’ en ‘transitie’. We kunnen ons goed inleven in onze huisdieren, dus waarom niet in een groter systeem, zoals de Noordzee? Daarbij is het wel van belang om onze taal te herwilderen, zodat we niet meer óver maar juist mét de zee leren spreken. Wat wil het wier? En wat wil de oester?
Gedachte-experimenten
Marc Davidson (hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit), een ethicus die zijn carrière ooit begon als natuurkundige, schetste in zijn lezing een interessante analogie tussen de natuurwetenschap en de ethiek. Waar in de wetenschap een theorie overeen dient te komen met onze observaties, is het in de ethiek van belang dat onze morele theorieën overeenkomen met onze morele intuïties. Gedachte-experimenten kunnen hierbij helpen: ze spreken onze morele intuïties op een nieuwe manier aan, waardoor we onze morele theorieën kunnen aanscherpen. Marc Davidson ging vervolgens in op verschillende gedachte-experimenten, zoals ‘The experience machine’ van Robert Nozick en ‘The deceived businessman’ van Shelly Kagan. Aan de hand van deze voorbeelden werd onderzocht wat welzijn nu precies inhoudt. Is het een mentale toestand, de vervulling van verlangens, of gaat het om floreren en het benutten van capaciteiten?
Zoöp-model
Charlotte Lammens presenteerde in haar workshop het Zoöp-model: een concrete methode om de belangen van niet-menselijk leven onderdeel te maken van de besluitvorming van een organisatie. De deelnemers probeerden zich aan de hand van een concrete casus in te leven in allerlei vormen van niet-menselijk leven, door vragen te beantwoorden als: Waar leef je? Welke andere wezens heb je nodig? En welke rol speel jij voor anderen op deze plek?
Al snel werd duidelijk dat de mens en de rest van de natuur naast verschillende belangen ook veel gedeelde belangen hebben en dat iedere soort weer eigen belangen heeft. Bij ieder besluitvormingsproces is dan de vraag: Welke belangen spelen mee, en horen we ze allemaal?
Een van de deelnemers schreef de volgende dag op LinkedIn:
’Collega-filosofiedocenten probeerden zich voor te stellen wat de belangen waren van de Zwarte Specht, de Canadese populieren, het bodemleven of de ouderraad. Zelden zo’n leuke en nuttige scholing gehad.’
Nascholingsdag Filosofie 2027
In 2027 staat de Nascholingsdag Filosofie in het teken van het nieuwe examenthema voor het vwo: ‘Kennis, media en democratie. Epistemologie voor de informatiesamenleving’. Wil je op de hoogte worden gehouden over het programma en de registratie voor deze dag? Vul dan het formulier in en we sturen je een mail zodra er meer bekend is.
Houd me op de hoogte