25 jaar later: wat was de impact van 9/11 op Nederland?
Was 9/11 een keerpunt in de Nederlandse samenleving? Vijfentwintig jaar na dato relativeert onderzoeker Thijs van Dooremalen dat beeld. Hij vergelijkt de impact in de VS, Nederland en Frankrijk en constateert dat Nederland in sommige opzichten wezenlijk anders reageerde.
11 september 2001: geschokt kijkt Nederland naar de televisiebeelden van gekaapte vliegtuigen die zich in de Twin Towers en het Pentagon hebben geboord. In zijn onlangs uitgekomen boek ‘Chasing events’ vergelijkt Van Dooremalen hoe Nederland, de VS en Frankrijk reageerden op de bloedige aanslagen.
9/11 wordt vaak voorgesteld als de dag dat de samenleving in één klap radicaal veranderde, aldus Van Dooremalen. Voor zo'n omwenteling moet een gebeurtenis volgens hem een 'shock event' zijn: iets dat dominante denkbeelden drastisch verandert. ‘Dat effect had 9/11 zeker in de Verenigde Staten, waar de Amerikanen zich tot die dag onkwetsbaar waanden op eigen bodem.’ Het leidde tot rigoureuze veiligheidsmaatregelen en de War on Terror met oorlogen tegen Afghanistan en later Irak.
Moslims onder vuur
De aanslagen werden gepleegd door moslimextremisten. Het maatschappelijke debat over de islam werd na 9/11 in Nederland heviger gevoerd dan in Amerika zelf, constateert Van Dooremalen: ‘Het bekritiseren van een religieuze groep lag daar gevoeliger, mede door het christelijke karakter van de Amerikaanse samenleving en het respect voor religie. Pas jaren later en zeker onder president Trump nam de kritiek op moslims in de VS duidelijk toe.’
In Frankrijk werden moslims ook al ver voor 9/11 kritischer bejegend, getuige de opkomst van Front National in de jaren 90. Maar de aanslagen op 11 september hadden volgens Van Dooremalen in dit land geen wezenlijk nieuwe impact op het debat hierover.
Bevestiging denkbeelden
In Nederland was 9/11 volgens Van Dooremalen eerder een 'focus event': een bevestiging van bestaande denkbeelden. Al in de jaren tachtig en negentig kwam er felle kritiek op de islam en de volgens velen gebrekkige integratie van moslims in de samenleving. Dat debat werd onder andere aangezwengeld door toenmalig VVD-leider Frits Bolkestein.
Van Fortuyn naar Wilders
Na 9/11 kreeg het rechtspopulisme breder voet aan de grond in Nederland, zo laat de opkomst van Pim Fortuyn zien. ‘Hij was succesvol omdat het kritische sentiment al aanwezig was. De ontwikkeling verliep dus geleidelijk: van Bolkestein, via Fortuyn naar Wilders.’
Nederland versus Frankrijk
Nederland zag de aanslag sterker dan Frankrijk als een aanval op de westerse en dus eigen waarden, aldus Van Dooremalen. De Fransen beschouwden het vooral als een aanslag op Amerikaanse waarden. Dit past bij hoe beide landen op buitenlandse crises reageren, stelt hij. ‘Ingrijpende ontwikkelingen buiten de landsgrenzen zijn voor Fransen wel een moment om hun grandeur op het wereldtoneel te tonen, maar de binnenlandse impact ervaren zij als minder intens. Nederland is als kleiner land veel meer gericht op ontwikkelingen in de rest van de wereld.'
Verkiezingsprogramma’s
Dat verschil zag hij ook terug in de partijprogramma’s: 'In Nederland bleef 9/11 een belangrijke rol in de nationale politiek spelen en het dook nog jarenlang op in verkiezingsprogramma's. In Frankrijk was dat nauwelijks het geval. Zelfs de rechtse populist Jean-Marie Le Pen, die in 2002 doorbrak bij de Franse verkiezingen, refereerde in zijn programma niet aan 9/11.’
Steun voor VS
Ook de steun voor de VS liep uiteen. Frankrijk steunde, net als Nederland, de Amerikaanse inval in Afghanistan een maand na de aanslagen. Maar de Franse regering was tegen de latere oorlog met Irak in 2003: 'Frankrijk was veel meer tegen zo'n soort Amerikanisering van het buitenlandbeleid en wilde een eigen koers varen. Nederland bleef, geheel in lijn met eigen de trans-Atlantische traditie, de Amerikanen steunen.’