NIOD-directeur Martijn Eickhoff is nieuwe Cleveringahoogleraar
Martijn Eickhoff, cultuurhistoricus en directeur van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) is benoemd tot Cleveringahoogleraar. Op 26 november houdt hij zijn oratie.
Martijn Eickhoff is door zijn werk bij het NIOD een duizendpoot. Voor zijn proefschrift onderzocht hij hoe Nederlandse archeologen reageerden op de nationaalsocialistische belangstelling voor hun vak in de Tweede Wereldoorlog. En ook hoe ze daar later op terugkeken. Daarna is hij zich onder andere bezig gaan houden met historische cultuur in Europa en Azië, met een bijzondere nadruk op de ruimtelijke, materiële en transnationale aspecten daarvan. Naast zijn werk bij het NIOD is hij bijzonder hoogleraar Archeologie en Erfgoed van Oorlog en Massaal Geweld bij de Rijksuniversiteit Groningen.
‘Uitzonderlijk krachtige tekst’
De cultuurhistoricus las de lezing van Cleveringa toen hij zijn proefschrift schreef en vond het een ‘uitzonderlijk krachtige tekst’. ‘Als men in die tijd nadacht over wat Nederlanders tot Nederlanders maakt, ging dat vaak over het volkskarakter, iets wat erfelijk en in de kern onveranderlijk zou zijn. Cleveringa liet dit gedachtengoed geheel links liggen, en benoemde het Nederlanderschap op basis van staatsrechtelijke argumentatie en dat vond ik supersterk en indrukwekkend. Ik vind het dan ook een grote eer dat ik op dezelfde plek op 26 november een oratie mag houden. Het is bijna een historische sensatie.’
Protestrede oorlog
De universiteit staat jaarlijks op 26 november stil bij de protestrede van de Leidse hoogleraar Rechtsgeleerdheid, Rudolph Cleveringa in 1940. Op die dag sprak hij zich in een openbaar college uit tegen het ontslag van zijn Joodse collega Eduard Meijers. Na zijn rede werd Cleveringa door de Duitse bezetter gearresteerd. Meijers werd opgepakt en kwam terecht in concentratiekamp Theresienstadt. Allebei overleefden ze de oorlog. Minstens 663 studenten, medewerkers en alumni van de Universiteit Leiden kwamen om in de Tweede Wereldoorlog.
Hoe definieer je Nederlanderschap?
In zijn eigen lezing wil hij doorgaan op het thema dat hij zo sterk vond in de lezing van Cleveringa. Hoe definieer je Nederlanderschap? En hoe zag de Duitse bezetter dit? Welke rol speelde het volkskarakterdenken bij hun nazificatiebeleid en hoe sloot het aan op Nederlandse zelfbeelden? Hoe nestelde het antisemitisme zich daarin? Eickhoff zal in het bijzonder ingaan op Arthur Seyss-Inquart, een Oostenrijkse nazi die vanaf 18 mei 1940 als Rijkscommissaris namens Duitsland de macht had over Nederland.
Voordracht Geesteswetenschappen en Archeologie
De faculteiten Geesteswetenschappen en Archeologie droegen Eickhoff voor. Decanen Henk te Velde en Alex Geurds lichten hun keuze toe: ‘Het is prachtig dat we Martijn Eickhoff mogen verwelkomen als Cleveringahoogleraar. Met zijn heldere en betrokken visie laat hij, mede vanuit een archeologisch perspectief, zien hoe erfgoed ons confronteert met de doorwerking van het verleden in het heden. Juist in een tijd van stevige maatschappelijke discussies over identiteit, conflict en herinnering is zijn historische en wetenschappelijke blik zeer welkom en zeker ook in de geest van Cleveringa.’
Verleden blijft relevant voor het heden
Het NIOD levert met zijn onderzoek een inhoudelijke bijdrage aan actuele maatschappelijke debatten. Het verleden blijft zo relevant voor het heden. ‘Zeker sinds het massale geweld in Israël en Gaza, en de discussies over genocide, is er een geïntensifieerde belangstelling voor de ervaring van de Tweede Wereldoorlog’, zegt Eickhoff. ‘Wat gebeurt er als een maatschappij mobiliseert, wat doen vijandbeelden met mensen, hoe werkt propaganda, hoe en waarom kom je in verzet, welke geschiedenissen krijgen ruimte en welke niet? Dat zijn complexe vragen, en dat maakt het extra belangrijk om de situaties waarmee men twee à drie generaties geleden werd geconfronteerd inzichtelijk te blijven maken.’
Een dilemma van alle tijden
Juist daarom vindt Eickhoff het goed dat de Cleveringa-oratie jaarlijks wordt gehouden. ‘Het is een betekenisvol moment in de Nederlandse geschiedenis. Dat iemand in het openbaar opstond toen zijn Joodse collega werd ontslagen en de woede en onmacht die hij voelde zo expliciet kenbaar maakte, was zeer uitzonderlijk. De vraag hoe je je uitspreekt tegenover onrecht is een dilemma van alle tijden. Daarom is het belangrijk dat we op een analytische en kritische manier blijven kijken naar wat Cleveringa en zijn tijdgenoten dreef.’