Kan Europa concurreren? De inzet op technologische onafhankelijkheid
‘Europa brengt geweldige innovaties voort, maar de bedrijvigheid vindt elders plaats.’ Met deze scherpe waarschuwing daagde EU-commissaris Henna Virkkunen studenten, onderzoekers en beleidsmakers uit om opnieuw na te denken over de manier waarop Europa technologische excellentie kan omzetten in wereldwijd leiderschap.
Op maandag 28 september namen de aanwezigen plaats in de collegezaal, waarna professor Daniel Thomas de Europe Hub Distinguished Lecture 2026 officieel opende. Hij lichtte de nieuwe missie van de Leiden Europe Hub toe: een interdisciplinair platform dat de onderzoeks- en onderwijsexpertise van de universiteit rond de grote uitdagingen voor Europa, zowel binnen als buiten de eigen grenzen, zichtbaar maakt. Namens de Hub heette Thomas de eregast van die middag welkom: Henna Virkkunen, uitvoerend vicevoorzitter van de Europese Commissie voor Technologische Soevereiniteit, Veiligheid en Democratie.
-
Luc Sels en Henna Virkkunen in gesprek -
Daniel Thomas heet het publiek welkom -
Luc Sels spreekt over de ontwikkeling van AI in de academische wereld
Verandering in een tijdperk van AI
Vervolgens betrad voorzitter van het College van Bestuur Luc Sels het podium. Hij stond stil bij de ontwikkeling die de academische wereld en de samenleving moeten doormaken in een tijd van snelle veranderingen. Sels benadrukte in het bijzonder het belang van een doordachte en weloverwogen toepassing van kunstmatige intelligentie in het hoger onderwijs. Daarbij moet technologische vooruitgang in balans blijven met het behoud van hoge academische kwaliteit. Ook onderstreepte hij de positie van Den Haag als internationale stad van vrede, recht en veiligheid: een passende achtergrond voor een urgente dialoog over de toekomst van Europa. Daarna gaf hij het woord aan Henna Virkkunen.
De technologische toekomst van Europa veiligstellen
Virkkunen ging direct in op de strategische noodzaak voor Europa om soeverein en concurrerend te blijven in een onvoorspelbaar geopolitiek landschap. ‘Echte technologische autonomie vereist een scherpe focus op cruciale sectoren zoals kunstmatige intelligentie, quantumtechnologie, halfgeleiders, het cyberdomein en de ruimtevaart’, stelde zij.
Virkkunen verduidelijkte wat Europese soevereiniteit in de praktijk betekent. ‘Ons doel is niet om muren te bouwen, maar om capaciteit op te bouwen. In plaats van te kiezen voor isolationistisch protectionisme, moet Europa intern de kracht ontwikkelen om zelfstandig te kunnen handelen.’
Zij benoemde vier fundamenten voor deze ontwikkeling: chips, digitalisering, de integratie van AI in belangrijke sectoren zoals energie, en een Europese opensourcestrategie naast het Europese AI-kader. De ambitie is om de Europese AI-capaciteit de komende jaren te verdrievoudigen, de industriële ontwikkeling te versnellen en ongeveer drie miljoen opensourceontwikkelaars in de Europese Unie te mobiliseren.
Virkkunen prees Nederland als een onmisbare motor achter de Europese technologische soevereiniteit. Ze wees daarbij op instellingen als de TU Delft, de TU Eindhoven en TNO, en op internationaal toonaangevende bedrijven zoals ASML. Daarmee benadrukte ze de enorme onderzoeks- en innovatiekracht die in deze regio is geconcentreerd.
Tegelijkertijd koppelde ze haar lof aan een dringende oproep tot actie. Europa blinkt vaak uit in baanbrekend onderzoek en sterke basisconcepten, maar heeft moeite met de uitvoering. ‘Europa brengt geweldige innovaties voort, maar de bedrijvigheid vindt elders plaats’, waarschuwde Virkkunen. ‘Ons doel is om te laten zien dat we niet alleen kunnen ontwerpen, maar ook kunnen produceren.’
Snelheid en eenheid vormden de terugkerende thema’s van de middag. Virkkunen benadrukte de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de lidstaten en stelde dat versnippering de grootste zwakte van Europa blijft: ‘We hebben een enorm potentieel, maar we moeten samen en snel handelen.’
-
Lezing van Henna Virkkunen -
Henna Virkkunen komt de Wijnhaven binnen om Luc Sels en Daniel Thomas te ontmoeten -
Henna Virkkunen in gesprek met studenten -
Henna Virkkunen met Daniel Thomas -
Q&A met studenten
Wat gebeurt er als een land geen datacentrum wil?
Vervolgens kreeg het publiek de gelegenheid om vragen te stellen, wat leidde tot een kritische discussie. Een van de aanwezigen vroeg Virkkunen rechtstreeks naar de interne spanningen binnen de Europese besluitvorming:
‘U omschrijft technologische soevereiniteit als het vermogen om keuzes te maken en de belangen van de EU onafhankelijk van anderen na te streven. Maar wat gebeurt er wanneer de EU niet weet wat die belangen zijn, of wanneer daarover geen overeenstemming kan worden bereikt? Stel dat een regio geen datacentrum wil huisvesten, wat gebeurt er dan?’
Virkkunen erkende dat overeenstemming tussen de lidstaten vaak moeilijk te bereiken is. Het opbouwen van strategische autonomie zal volgens haar onvermijdelijk leiden tot afwegingen tussen verschillende regionale belangen. Het ontwikkelen van gezamenlijke Europese kaders en het standaardiseren van doelstellingen voor de digitale infrastructuur blijven echter de beste manieren om te voorkomen dat lokale impasses de gezamenlijke vooruitgang van het continent blokkeren.
Virkkunen ging rechtstreeks in op deze politieke spanning en wees op de pragmatische kracht van de Europese democratie. ‘We stemmen bij meerderheid. Dat betekent dat er, ongeacht de uitkomst, een besluit komt. Hopelijk kunnen we vervolgens vooruit.’
De lezing werd afgesloten met een warm applaus, maar de centrale boodschap reikte verder dan de collegezaal: strategische soevereiniteit kan niet simpelweg vanuit Brussel worden opgelegd. Zij moet gezamenlijk worden opgebouwd in beleidskringen, fabrieken en universitaire collegezalen.
Voor de studenten en wetenschappers die Wijnhaven verlieten, was de belangrijkste boodschap duidelijk: Europa moet wakker worden en de wereld laten zien dat het technologische verandering kan aanjagen zonder zijn democratische kernwaarden uit het oog te verliezen.
Over de Europe Hub
De Leiden University Europe Hub is een interdisciplinair platform dat expertise over Europa vanuit de hele Universiteit Leiden samenbrengt. De Hub verbindt wetenschappers van de faculteiten Governance and Global Affairs, Geesteswetenschappen, Rechtsgeleerdheid en Sociale Wetenschappen. Daarnaast bevordert het platform interdisciplinair onderzoek, onderwijs en maatschappelijke betrokkenheid rond Europa, de interne ontwikkeling van het continent en zijn rol in de wereld.