Worlds on a string: hoe kralen in de zesde eeuw de wereld afreisden
Op 17 september verdedigt Mette Langbroek haar promotieonderzoek. Mette onderzocht voor haar PhD de contacten die mensen uit Noordwest-Europa met name tijdens de zesde eeuw hadden, met de rest van de wereld en met elkaar. Dit onderzoek maakt deel uit van het ERC Rural Riches project, dat tussen 2017 en 2023 plaatsvond. Deze wereldconnecties blijken terug te zien in de kralen die als grafgift aan (voornamelijk) vrouwen werden meegegeven tijdens de vroege middeleeuwen. Deze kralen kwamen overal voor, overal vandaan en werden door arm en rijk gedragen.
Cirkelredenatie
Er is lijkt gauw sprake van een cirkelredenatie: de aanwezigheid van kralen in een graf zorgt ervoor dat een graf als dat van een vrouw wordt bestempeld. Vervolgens wordt er gezegd dat die kralen voornamelijk in vrouwengraven voorkomen. Inmiddels wordt dit beeld echter ook door osteologisch onderzoek bevestigd. Als de skeletten los van de grafgiften worden bestudeerd, steeds vaker ook aan de hand van DNA-analyse, dan blijkt zo’n 99% van die skeletten identificeerbaar als een biologisch vrouwelijk skelet.
Wereldconnecties
‘Het leuke aan die kralen uit de Merovingische tijd, is dat er zo rond de zesde eeuw vaak de hele wereld om je nek ligt. ‘Dus dan heb je kralen uit India, kralen uit het mediterraanse gebied, soms uit Iran en Irak (wat we in eerdere periodes Mesopotamië noemen), kralen uit Egypte en kralen uit Europa.’ Naast de glazen kralen heeft Mette ook veel barnstenen kralen bekeken. ‘Dat barnsteen wordt waarschijnlijk aan de Baltische Oostzee gewonnen en vervolgens hier tot kralen verwerkt, daar hebben we zelfs wat bewijs voor gevonden. In één zo’n kralensnoer zie je dus al die connecties terug’.
Rijk graf rijke kralen?
De kralen worden in ongeveer de helft van de vrouwengraven gevonden. ‘Dat is heel veel’, vertelt Mette, ‘dus dat is helemaal niet iets bijzonders om te hebben.’ Bovendien worden de kralen gevonden in hele ‘rijke’ (met vele grafgiften) en hele ‘arme’ (met weinig grafgiften) graven. De rijkdom van het graf lijkt dus niet veel uit te maken voor de rijkdom van de kralen. En dat roept natuurlijk ook discussie op: wat betekent het als je met veel spullen of veel kralen begraven was? Was dat dan iets bijzonders of niet? Mette kwam er door haar onderzoek achter dat dat dus niet zo uitmaakte. Die kralen waren er gewoon en ze waren overal in deze periode, iedereen kon ze hebben en iedereen had ze ook. Dat maakt de kralen voor haar zo leuk, onderzoek naar de kralen betekend onderzoek naar de connecties van gewone mensen.
De behangkaart
Voor dit onderzoek heeft Mette gekeken naar graven in Noord-Gallie: Nederland, België, Luxemburg. West-Duitsland en een stukje Noord-Frankrijk. Om naar de verspreiding van de kralen te kunnen kijken heeft het rural riches team eerst een soort achtergrondkaart met alle bekende nederzettingen en grafvelden uit de Merovingische tijd gemaakt, de ‘behangkaart’ noemen ze die. Daar kon de rest van de verspreiding op geplot worden om te zien of het om een algemene verspreiding gaat of niet. ‘Bijvoorbeeld: waar komen die kralen dan voor? En in hoeveel graven? Hoeveel gemiddeld per graf? Hoeveel van de vrouwengraven, hoeveel van de mannengraven?’. Los van de plaatsen waar de kralen gevonden worden, heeft Mette ook onderzoek gedaan naar de herkomst van de kralen. Waar worden ze gemaakt en hoe lang is de reis die ze afgelegd hebben voordat ze in een graf ergens in Noord-Gallië terecht zijn gekomen?
Chemische confetti?
Werd zo’n kralensnoer in een keer gekocht of werden de kralen op verschillende momenten bij elkaar verzameld? Op het eerste gezicht lijkt deze vraag haast onmogelijk te beantwoorden. De kralen zelf spreken immers niet en er is niets over opgeschreven. En toch heeft het onderzoek hier wel antwoorden over opgeleverd. Aan de hand van de chemische signatuur van de kralen is namelijk te zien waar zij gemaakt zijn. En als je al die signaturen per kleur in een programma zet en laat analyseren op overeenkomsten dan kunnen daar twee dingen uit komen: chemische groepen of chemische confetti. De resultaten van deze analyses waren ontzettend spannend, na al die tijd data verzamelen kreeg Mette eindelijk te zien wat al die data te zeggen had. En wat bleek? ‘Vooral in de zesde eeuw zie ik bijna alleen maar groepen! Ik zie groepen in hetzelfde snoer van de kralen die in Europa zijn gemaakt, groepen in de kralen uit India, groepen in de kralen uit Egypte, etcetera.’ ‘Dat betekent dat die kralen uit Europa, India en uit Egypte zo zijn gemaakt en verhandeld dat het allemaal bij elkaar is gebleven in dezelfde batch, in hetzelfde zakje, dat het daarna aangeregen aan zo'n snoer en dat is gedragen en dat is in een graf beland. Dat is allemaal bij elkaar gebleven. Ik vind dat ongekend!’.
COCO
Het lijkt erop dat er enorme industrie achter deze kralen schuilgaat waarbij niet alleen de kralen binnen hetzelfde snoer dezelfde herkomst hebben, maar dit fenomeen lijkt ook eens elders in Europa terug te zien. Mette heeft voorbeelden gevonden van kralen uit graven uit Italië, Oostenrijk en Engeland die er hetzelfde uitzien als de kralen die zij onderzocht heeft. Een deel van de Italiaanse kralen is op dezelfde manier geanalyseerd en als je de resultaten naast elkaar legt, blijken ze niet alleen visueel identiek aan de kralen uit ons gebied maar ook op chemisch niveau. In Italië werden de kralen dus vanuit dezelfde bronnen geïmporteerd als hier. De komende zes jaar gaat Mette als onderdeel van het ERC Synergy project COCO ‘hetzelfde grapje nog een keer uithalen’. Met een team van internationale onderzoekers zal zij deze keer kralen van nog meer grafvelden onderzoeken uit andere delen van Europa. Zo hopen zij deze enorme handelsnetwerken nog beter in kaart te brengen.
Op donderdag 17 september om 14:30 uur, verdedigd Mette Lanbgroek haar dissertatie: 'Worlds on a string, on beads and exchange in Merovingian Northern Gaul' in het Academiegebouw in Leiden. Meer informatie is beschikbaar in de evenementen kalender van de universiteit.