Mag dat wel van Europa? Vaker dan je denkt
Een sociale huurwoning, een betaalbare NIPT-test: de overheid mag er geld in steken, ook al is staatssteun in de Europese Unie verboden. Promovendus Ali Al Khatib onderzocht de uitzonderingen voor zulke investeringen. Een van zijn conclusies: er kan meer dan gedacht, zolang overheden het goed regelen.
De hoofdregel is dat de overheid geen geld geeft aan één onderneming, want dan krijgt dat bedrijf een voordeel dat zijn concurrenten niet hebben. Dat is staatssteun, en dat is in de Europese Unie verboden. Als elke lidstaat zijn eigen ondernemingen zou mogen spekken, wint niet het beste bedrijf maar het rijkste land. Daarom houdt de Europese Commissie in de gaten waar overheidsgeld naartoe gaat, en kan zij eisen dat steun wordt terugbetaald.
De uitzondering
Maar niet alles kan geheel aan de markt worden overgelaten. Daarom maakt het EU-verdrag een uitzondering voor ‘diensten van algemeen economisch belang’, of DAEB. ‘Simpel gezegd: economische activiteiten die in het algemeen belang zijn, mag je in principe steunen,' legt Ali Al Khatib uit. 'Maar als de markt het al goed doet, moet je je er als overheid niet mee bemoeien.'
Sociale huisvesting is daar een voorbeeld van: laat je de woningmarkt helemaal vrij, dan vallen starters, lagere inkomens en grote gezinnen buiten de boot. Een buslijn naar een afgelegen dorp is voor een vervoerder commercieel niet interessant. En de NIPT, een veilige test op aandoeningen bij het ongeboren kind, is zonder overheidssteun voor veel zwangeren onbetaalbaar. In al deze gevallen schiet de markt tekort, en mag de overheid bijspringen.
‘Dat iets staatssteun is, is niet het einde van de discussie maar het begin.’
Wanneer faalt de markt?
Juist die NIPT zette Al Khatib aan het denken. Wanneer faalt de markt eigenlijk? ‘Moet je dat met economische rapporten aantonen, of mag je ook kijken naar publieke doelen?’ Volgens hem kan het allebei. Naast economisch marktfalen bestaat er ook politiek marktfalen.
‘Ook al zijn er veel aanbieders, je kunt als politiek vinden dat een dienst te duur is en toegankelijker moet worden.’ Het verdrag geeft lidstaten in principe veel ruimte, maar de steun moet wel aantoonbaar effect hebben. ‘Anders geef je gewoon geld aan een onderneming.’
Europa als excuus
In de praktijk ziet Al Khatib vaak het omgekeerde: overheden laten die ruimte onbenut. Het staatssteunrecht wordt zelfs als een boeman gebruikt. Bijvoorbeeld op de woningmarkt: wie vroeg of de overheid meer kon doen voor middeninkomens, kreeg jarenlang te horen dat de Europese regels dat moeilijk maakten.
‘Staatssteun wordt vaak als excuus gebruikt om iets niet te doen,’ zegt Al Khatib. ‘Dat iets misschien staatssteun is, is niet het einde van de discussie. Dan begint de discussie pas.’ Een overheid mag best besluiten iets níet te doen, benadrukt hij. ‘Maar wees dan eerlijk en zeg: wij willen het niet.’
Sinds eind vorig jaar is het, na overleg met de Europese Commissie, mogelijk om staatssteun te geven voor betaalbare huisvesting voor middeninkomens. Maar bijna een jaar later zijn die mogelijkheden nog niet genoeg benut, één reden daarvoor is dat de Woningwet moet worden aangepast, wat naar verwachting tot medio 2028 duurt.
‘Een gemeente die een zwembad of een reparatiecafé wil steunen, heeft vaak niet een batterij goede staatssteunjuristen in huis, zoals een centrale overheid dat wel heeft.'
Waar het wél misgaat
Dat betekent niet dat alles kan. De Nederlandse natuurorganisaties kregen bijvoorbeeld steun om grond te kopen en als natuurgebied open te stellen, maar op die grond werden ook schapen gehouden en hout verkocht.
Volgens de Europese rechter was de uitzondering daarmee te ruim ingezet. Er dreigde een grote terugvordering, maar de zaak werd geschikt. Al Khatib stond in die zaak als advocaat bij Stibbe de klagers bij.
Het gebruik van de DAEB groeit. Zo is Gasuniedochter HyNetwork Services met een DAEB belast om het landelijke waterstofnet aan te leggen en te beheren, en ook bij defensie en verduurzaming komt de DAEB in beeld. ‘Ik denk dat er de komende tien jaar veel industriepolitiek zal zijn, waarbij de DAEB-uitzondering een grote rol gaat krijgen,’ zegt Al Khatib.
Een terugvordering kan hard aankomen: het geld moet terugbetaald worden met rente, soms na jaren procederen. Vooral gemeenten lopen risico. ‘De centrale overheid heeft een batterij goede staatssteunjuristen in huis. Een gemeente die een zwembad of een reparatiecafé wil steunen, heeft dat vaak niet.’ Zijn advies: regel het vooraf goed, en kies waar het kan voor een open aanbesteding, zodat alle geschikte partijen kunnen meedingen. En bedenk dat lang niet alles als DAEB kan worden aangemerkt.
Ali Al Khatib zal zijn proefschrift ‘De Dienst van Algemeen Economisch Belang in Nederland’ verdedigen op 13 oktober 2026 om 14:30 uur in het Academiegebouw. Je leest de lekensamenvatting van het proefschrift hier en volgt de livestream van de verdediging hier.