Pac-Man-politiek: hoe de rechtsstaat stukje bij beetje wordt opgegeten
Onze democratische rechtsstaat staat onder druk. Steeds meer politici buigen regels en instituties naar hun hand, vaak in kleine stapjes. Promovenda Jorieke Manenschijn waarschuwt: juist die subtiele verschuivingen kunnen samen, zonder dat we het meteen doorhebben, een grens overschrijden.
De coalitiepartijen hebben hun plannen voor de komende jaren net gepresenteerd in het coalitieakkoord. In dat pakket staat het woord ‘rechtsstaat’ maar liefst zeventien keer. De coalitie zegt de rechtsstaat te willen versterken en ‘bedreigingen uit binnen- en buitenland’ te willen tegengaan. Maar wat betekent dat in de praktijk?
Het beperken van het demonstratierecht
Een opvallende maatregel is dat de coalitie het demonstratierecht wil beperken. Zo krijgen burgemeesters meer mogelijkheden om in te grijpen, bijvoorbeeld door een demonstratie sneller te verplaatsen. Ook wil de coalitie dat strafbare feiten tijdens een demonstratie zwaarder worden bestraft. Volgens hen lopen te veel demonstraties uit de hand en verstoren zij de openbare orde ‘grootschalig’.
‘Beperkingen op demonstraties raken ook de vreedzame protesten.’
Rechtsstaatexpert Jorieke Manenschijn, die deze week promoveert op een proefschrift over de weerbare rechtsstaat, vindt dat dit beeld niet klopt. ‘Dit speelt sterk in op de beeldvorming dat demonstraties vaak uit de hand lopen. Maar er wordt veel gedemonstreerd, en het grootste deel verloopt vreedzaam.’
‘De rellen op het Malieveld zijn precies dat: gewelddadige rellen – geen demonstraties. Dat soort strafbare incidenten mag geen reden zijn om het demonstratierecht te beperken, want daarmee raak je ook vreedzame demonstraties.’
Volgens Manenschijn is demonstreren een belangrijke manier voor burgers om tegenwicht te bieden aan de overheid. ‘Het is een soort correctiemiddel. We stemmen eens in de vier jaar, en we hopen dat politici zich aan hun plannen houden. Als dat anders uitpakt, is demonstreren een belangrijke manier om onvrede te uiten.’
Rechtsstatelijk verval is vaak subtiel
Het aanpassen van het demonstratierecht laat zien hoe politici de ruimte voor tegenspraak in de samenleving kunnen verkleinen. Ook de huidige bezuinigingen op het hoger onderwijs en de publieke omroep passen in dat beeld. Of het nieuwe kabinet ze volledig zal terugdraaien, is nog onduidelijk.
‘Eén maatregel is meestal niet het probleem — de optelsom wel.’
Toch waarschuwt ze dat termen als ‘anti-rechtsstatelijkheid’ en ‘rechtsstatelijk verval’ niet te snel moeten worden gebruikt. Volgens haar is niet elke verandering meteen een probleem. Een rechtsstaat mag ook veranderen. Bezuinigingen op het onderwijs of media zijn volgens Manenschijn niet automatisch anti-rechtsstatelijk. Soms is er namelijk een goede reden, zegt ze. ‘Als er meer geld naar defensie moet, dan kan het logisch zijn om elders te bezuinigen.’ Maar ze benadrukt dat de context van die maatregelen belangrijk is. ‘Als dit soort bezuinigingen samengaan met het inperken van demonstratierechten, dan moeten er wél alarmbelletjes afgaan.’ Het beperken van tegenmacht is namelijk een bekende strategie van autoritaire regimes, waarschuwt ze.
Manenschijn wijst op Nederlandse plannen om gezichtsbedekkende kleding tijdens demonstraties te verbieden. ‘Dat is een duidelijk inperking van demonstratierechten. In sommige demonstraties is anonimiteit belangrijk, ook in Nederland. Mensen willen soms niet herkend worden door hun werkgever, of als ze protesten tegen een autoritair regime. Door zo’n verbod durven mensen minder snel te demonstreren.’
Volgens Manenschijn zit het risico in de optelsom. ‘Het zijn nooit één of twee maatregelen. Het worden er misschien wel tien of twintig. En pas achteraf zie je dat al die maatregelen samen iets fundamenteels hebben veranderd. Dan ben je te laat.’
Wetenschap als tegenmacht
Het is voor burgers vaak lastig te zien wanneer politieke keuzes de rechtsstaat verzwakken. Volgens Manenschijn heeft de wetenschap hierbij een belangrijke taak. ‘Wij kunnen zeggen: hier gebeurt iets dat niet past bij hoe we het in Nederland hebben afgesproken. Als burgers denken: dit is heel belangrijk, dus misschien kan een regel even wijken, dan moeten wij uitleggen waarom regels in de rechtsstaat belangrijk zijn – en waarom mensen goed moeten opletten als die regels in gevaar komen.’
‘Wetenschap helpt burgers begrijpen wat er op het spel staat.’
Daarom kunnen bezuinigingen op de wetenschap volgens haar ook een probleem zijn. ‘De wetenschap is een belangrijke vorm van tegenmacht en geeft burgers goede informatie, net als de media dat doen. Wetenschappers helpen mensen begrijpen wat beleid betekent voor de democratische rechtsstaat, zodat burgers bijvoorbeeld kunnen demonstreren of bij verkiezingen een andere keuze kunnen maken.’
Jorieke Manenschijn verdedigt haar proefschrift ‘Towards a theory of militant constitutionalism’ op 13 februari 2026 om 13.00uur in het Academiegebouw. Lees de samenvatting van het proefschrift en volg de livestream van de verdediging.