Waarom ouders een sleutelrol spelen bij depressie in de adolescentie
Depressie bij jongeren wordt vaak benaderd als een individueel probleem. Maar wie alleen naar het kind kijkt, mist een belangrijk deel van het verhaal, stelt promovenda Myrthe Veenman: ‘Ouders doen ertoe.'
In haar proefschrift onderzocht Veenman hoe depressieve klachten samenhangen met de dynamiek in het gezin. Hierbij keek ze niet alleen naar de invloed van ouders op het kind, maar ook andersom: wat doet het kind met de ouders? ‘We vergeten soms dat het geen eenrichtingsverkeer is. Jongeren beïnvloeden hun ouders net zo goed,’ legt ze uit.
Als een tiener zich terugtrekt
Een herkenbaar voorbeeld is de tiener die zich terugtrekt. Afstand nemen hoort bij de puberteit, maar bij depressieve klachten kan dat zich verdiepen tot isolatie. Jongeren delen minder en brengen meer tijd alleen door. Voor ouders kan dat moeilijk zijn. Ze kunnen op dit gedrag reageren door meer toenadering te zoeken en vragen te stellen, of door extra in de gaten te houden hoe het gaat.
Die reacties zijn meestal goed bedoeld, maar kunnen onbedoeld de spanning vergroten. Zelfs een terloopse opmerking als ‘Lig je nu nóg in bed?’ kan harder aankomen dan ouders bedoelen. Niet omdat ouders iets verkeerd doen, benadrukt Veenman, maar omdat de jongere zich al slecht voelt en kwetsbaarder kan zijn voor negatieve interpretaties. Zo kunnen patronen ontstaan waarin ouder en kind elkaars gevoelens ongewild versterken.
Ouders zien niet alles
Uit het onderzoek blijkt ook dat ouders en jongeren dezelfde situatie vaak verschillend ervaren. Jongeren rapporteren meestal meer klachten dan hun ouders waarnemen. Dat verschil is volgens Veenman niet verrassend: gevoelens spelen zich grotendeels vanbinnen af. ‘Een jongere voelt wat hij voelt, maar ouders kunnen niet altijd zien, weten of begrijpen hoe erg iets is.’ Die uiteenlopende perspectieven kunnen tot wrijving leiden, maar leveren ook waardevolle informatie op. ‘Als je beide kanten meeneemt, krijg je een completer beeld en kun je iemand beter helpen.'
Ouderlijke warmte en meer verdriet
Een opvallende bevinding was dat ouderlijke warmte soms samenhing met meer verdriet bij adolescenten. Dat lijkt contra-intuïtief, maar Veenman waarschuwt voor snelle conclusies. Het gaat om een correlatie, geen oorzakelijk verband. Het kan net zo goed zijn dat ouders warmer reageren wanneer hun kind al verdrietig is. ‘We weten niet wat eerst komt,’ zegt ze. ‘Het is goed mogelijk dat verdriet juist extra warmte oproept.’
Die nuance is belangrijk, omdat veel ouders zich afvragen of ze het wel goed doen. Zeker bij mentale klachten kan onzekerheid toeslaan: zeg ik het juiste, reageer ik goed? Veenman stelt ouders hierin gerust: ‘Het gaat om patronen over tijd, niet één enkel moment.'
Oog voor de ouder zelf
Tijdens haar onderzoek merkte Veenman op hoe weinig aandacht er is voor het welzijn van de ouders zelf. ‘Als een kind met depressieve klachten worstelt, raakt dat ouders ook. Net als wanneer het je raakt wanneer een goede vriend het moeilijk heeft,’ zegt ze. Toch ligt de focus in zorg en onderzoek meestal bij de jongere.
Daarom doet Veenman nu vervolgonderzoek, onder meer naar een cursus voor ouders van jongeren met depressieve klachten, genaamd Samen Sterk. Ook wordt er samengewerkt met Stichting 113 Zelfmoordpreventie om ouders beter te kunnen ondersteunen bij suïcidale zorgen. Het idee daarachter is even eenvoudig als veelzeggend: ‘Als je ouders ondersteunt, help je indirect ook de jongere.’
Wie depressie bij jongeren wil begrijpen, kan dus moeilijk om de rol van de ouders en het gezin heen. Dat biedt ook hoop voor betere behandelingen, waar niet alleen naar het kind gekeken wordt, maar naar het systeem er omheen.