‘Geschiedenis lange tijd vooral vanuit mannelijk perspectief geschreven’
Historicus Seran de Leede dook in het leven van Lie Alma (1909-1990), de moedige Drentse vrouw die zich in de jaren dertig uitsprak tegen het fascisme en nog altijd een bron van inspiratie is.
Voor haar boek over Lie Alma, De strijd tegen fascisme, dook onderzoeker Seran de Leede van de Universiteit Leiden in brieven, archiefdozen en nauwelijks vertelde geschiedenissen.
De dochter van Lie, inmiddels 85, hield een archief bij over haar ouders. Seran: ‘Dagen, weken heb ik met haar dochter aan de keukentafel met een vergrootglas alles zitten ontcijferen. Soms ligt de geschiedenis letterlijk in een doos op zolder te wachten tot er iemand opnieuw naar kijkt.’
Op het spoor van Lie Alma
Docent en auteur Seran de Leede schreef jaren geleden korte biografisch stukjes over Nederlanders die betrokken waren bij de strijd tegen het fascisme tijdens de Spaanse Burgeroorlog, voor het platform Spanjestrijders van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. ‘Tijdens het optekenen van het biografische stuk over Lie kwam ik erachter dat er aan de hand van haar leven veel meer te vertellen viel dan in een kort profiel paste’, vertelt Seran.
Lie Alma was actief in allerlei antifascistische comités, reisde meerdere keren naar Spanje tijdens de Spaanse Burgeroorlog, sprak zich publiekelijk uit op internationale vrouwen(vredes)conferenties en werd tijdens de oorlog door de Duitsers gevangengezet. ‘Toen dacht ik: dit is niet alleen een interessant individu, maar ook een ingang tot een stuk geschiedenis dat veel mensen niet kennen.’
Doorleren lag niet voor de hand
Lie Alma groeide op in de Drentse veenstreek, in een eenvoudig gezin met weinig geld. Doorleren lag niet voor de hand, maar via onder meer een opleiding aan een kloosterschool wist zij zich toch te ontwikkelen tot een opvallende stem in het linkse en antifascistische milieu van de jaren dertig. ‘Dat vind ik op zichzelf al bijzonder: dat iemand uit zo’n achtergrond zich niet alleen ontworstelt aan haar omstandigheden, maar ook uitgroeit tot een bekende naam in politieke en maatschappelijke kringen. Daar spreekt enorme toewijding uit.’
Praktische moed
Wat haar volgens Seran de Leede zo bijzonder maakte, is haar combinatie van idealisme, intelligentie en lef. ‘Ze kon zich uitstekend uitdrukken en wist mensen te overtuigen - niet voor niets speelde ze een rol als propagandiste en woordvoerder. Wat mij misschien nog wel het meest trof, was haar praktische moed. Soms moest ze razendsnel handelen.
Tijdens de oorlog bijvoorbeeld, toen er een razzia was en een Joodse zwager zich op zolder schuilhield, achter een luik. Ze schonk de mannen koffie in en begon met praten over koetjes en kalfjes, waarna ze vertrokken zonder het huis te doorzoeken. Zulke momenten laten zien dat moed niet altijd groots of heroïsch hoeft te zijn; soms zit die juist in het snelle denken, het aanvoelen van mensen en het weigeren om je te laten intimideren.’
Hetzelfde deed ze in de gevangenis, vertelt Seran. Lie kreeg briefjes van haar man tijdens zijn bezoek en wist die via de kamer van de commandant in een zakdoekje binnen te smokkelen. ‘Zonder blikken of blozen, dan moet je wel lef hebben. Ik heb hier zat voorbeelden van in mijn boek.’
Rol van vrouwen
Het leven van Lie laat zien hoe actief vrouwen waren in de strijd tegen fascisme. Seran: ‘Terwijl dat in het collectieve geheugen onderbelicht is gebleven. Er is natuurlijk wel historisch onderzoek gedaan naar vrouwen in verzet en politieke bewegingen, maar in het bredere publieke beeld verdwijnen ze nog vaak naar de achtergrond. Dan gaat het vooral over mannelijke leiders, mannelijke strijders, mannelijke netwerken. Terwijl vrouwen óók organiseerden, reisden, schreven, mobiliseerden en risico namen.’
Niet wachten tot het te laat is
Lie Alma’s verhaal raakt ook aan het heden. ‘Ik denk dat haar leven laat zien hoe belangrijk het is om niet weg te kijken wanneer democratische waarden onder druk staan. Het stoorde haar dat andere regeringen zwegen. Zij vond dat je niet moest wachten tot het te laat was en je moest uitspreken. Juist dat maakt haar, denk ik, ook nu nog relevant.’
Onderzoek naar gender en extremisme
Seran de Leede houdt zich in haar academische werk ook bezig met gender en extremisme. Al jaren onderzoekt zij hoe de rol van vrouwen in politieke geweldscontexten vaak wordt onderschat of verkeerd begrepen.
‘We associëren geweld en extremisme nog steeds sneller met mannen. Daardoor worden vrouwen ofwel over het hoofd gezien, ofwel vooral als slachtoffer gezien. In historische zin gebeurde iets vergelijkbaars: vrouwen waren er wel, maar hun rol kreeg vaak minder nadruk, ook omdat lange tijd vanuit een mannelijk perspectief naar geschiedenis is gekeken.’