Faculteitstoogdag 2025: Vertrouwen in instituties
Tijdens deze parallelsessie van de Faculteitstoogdag 2025 stond het profileringsthema Vertrouwen in Instituties centraal. Onderzoekers uit verschillende disciplines binnen de faculteit kwamen bijeen om hun onderzoek te presenteren en mogelijke aanknopingspunten voor toekomstige samenwerking te verkennen.
Het profileringsthema Vertrouwen in Instituties is één van de vier universitaire profileringsthema's die centraal stonden tijdens de Facultaire Toogdag - Faculteit der Rechtsgeleerdheid (2025). Dit profileringsthema bouwt voort op de eerdere samenwerking binnen het thema Conflictoplossende Instituties (COI) van het Nederlands Sectorplan Rechtsgeleerdheid, gefinancierd door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Het thema richt zich op vragen rondom vertrouwen van burgers in instituties, vertrouwen tussen instituties onderling en de manieren waarop vertrouwen kan worden versterkt.
De bijeenkomst liet zien dat vertrouwen vanuit uiteenlopende juridische en sociaalwetenschappelijke perspectieven wordt bestudeerd binnen de faculteit.
Vertrouwen, rechtspraak en maatschappelijke verandering
Miranda Boone en Lisa Ansems (Criminologie) zaten de bijeenkomst voor. Beiden waren nauw betrokken bij het onderzoeksprogramma Conflictoplossende Instituties (COI). Hierin werd de afgelopen jaren onderzoek gedaan naar de legitimiteit van instituties, de rol van rechters en andere conflictoplossers, en het vertrouwen van burgers in juridische procedures en besluitvorming. Binnen COI werd onder meer onderzocht hoe instituties kunnen bijdragen aan duurzame conflictoplossing en hoe legitimiteit en vertrouwen samenhangen met de manier waarop burgers het recht ervaren.
Adriaan Bedner (Van Vollenhoven Instituut) besprak onderzoek naar onder meer Indonesië, conflictbeslechting door rechtbanken, constitutionele hoven, migratievraagstukken en de rol van maatschappelijke organisaties. In verschillende onderzoeksprojecten staat centraal hoe vertrouwen ontstaat en functioneert binnen contexten waarin juridische systemen beperkt functioneren of waar vertrouwen niet primair via staatsinstituties wordt georganiseerd. Daarbij kijkt hij onder meer naar de rol van constitutionele hoven en maatschappelijke actoren in het beschermen van sociale rechten.
Vertrouwen in belastingheffing
Esther Huiskers-Stoop (Belastingrecht) presenteerde haar onderzoek naar vertrouwen in belastingprocedures. Zij houdt zich al langere tijd bezig met het concept fiscaal vertrouwen, onder meer in haar proefschrift en verschillende publicaties. Daarbij onderzoekt zij hoe vertrouwen kan worden gemeten, bijvoorbeeld via interviews, enquêtes en indicatoren voor coöperatieve belastingnaleving (cooperative tax compliance). Haar onderzoek combineert inzichten uit het belastingrecht, sociologie en sociale psychologie. Een centraal begrip in haar werk is informed trust: vertrouwen dat ontstaat doordat partijen elkaar voldoende informatie verschaffen.
Vertrouwen, legitimiteit en strafrecht
Marloes van Noorloos (Strafrecht) lichtte toe hoe vraagstukken van vertrouwen en legitimiteit terugkeren in haar onderzoek naar sociale en economische ongelijkheid binnen het strafrecht. Zij onderzoekt onder meer welke vormen van ongelijkheid normatief gerechtvaardigd kunnen worden, maar ook thema's als demonstraties, maatschappelijke onrust en de rol van rechterlijke instanties in procedures die worden aangespannen door maatschappelijke organisaties. Daarbij spelen vragen over de relatie tussen burgers en instituties en over publieke percepties van recht en rechtspraak een belangrijke rol.
Vertrouwen in wetenschap en Europese instituties
Olga Ceran (Europees recht) onderzoekt hoe vertrouwen in het recht wordt vormgegeven en hoe het recht zelf vertrouwen projecteert. Vanuit haar werk op het gebied van fundamentele rechten en academische vrijheid kijkt zij onder meer naar vertrouwen van burgers in universiteiten en wetenschap, maar ook naar vertrouwen tussen instituties. Haar benadering is voornamelijk doctrinair, met daarnaast aandacht voor filosofische perspectieven op vertrouwen.
Philippe van Gruisen (Economie) benadert vertrouwen vanuit onderzoek naar Europese politieke instituties. Met behulp van economische methoden en speltheorie onderzoekt hij onder meer hoe de machtsverdeling tussen Europese instituties samenhangt met legitimiteit en vertrouwen van burgers. Daarbij kijkt hij bijvoorbeeld naar de vraag of het vertrouwen van burgers verandert wanneer hun lidstaat het voorzitterschap van de Europese Unie bekleedt.
Ook Martijn van den Brink (Europa Institute) sloot aan bij het gesprek vanuit zijn onderzoek naar het Hof van Justitie van de Europese Unie, publieke legitimiteit en Europese instituties.
Vertrouwen, toegang tot recht en herstel
Ymre Schuurmans (Staats- en bestuursrecht) presenteerde onderzoek naar onder meer de kinderopvangtoeslagenaffaire, rechtsbijstand, toegang tot het recht en compensatieregelingen. Zij onderzoekt hoe juridische procedures en herstelregelingen doorwerken in het vertrouwen van burgers in de overheid. Ook besteedt zij aandacht aan genderneutraliteit in het recht en aan vergelijkend onderzoek naar sociale grondrechten. In haar onderzoek speelt de vraag een rol hoe juridische systemen kunnen bijdragen aan herstel van vertrouwen, maar ook hoe processen juist kunnen leiden tot secundaire victimisatie.
Verbinding en samenwerking
Naast de inhoudelijke presentaties bood de bijeenkomst ruimte om mogelijke gezamenlijke onderzoeksagenda's te verkennen. Als mogelijke richting voor toekomstige samenwerking werd onder meer genoemd het ontwikkelen van een gezamenlijke conceptuele basis voor onderzoek naar vertrouwen, vergelijkbaar met eerdere gezamenlijke publicaties over legitimiteit.
De bijeenkomst maakte zichtbaar dat vertrouwen een verbindend thema vormt tussen uiteenlopende rechtsgebieden en disciplines binnen de faculteit. Onderzoekers die interesse hebben in het profileringsthema of mogelijkheden zien voor samenwerking worden van harte uitgenodigd om contact op te nemen.