Wie bepaalt de koers van de luchtvaart?
Het antwoord leek simpel: de overheid, luchtvaartmaatschappijen en aandeelhouders. Maar rond Schiphol oefenen ook omwonenden én bestuurders invloed uit, bijvoorbeeld in de rechtszaal. In zijn promotieonderzoek laat Niall Buissing zien hoe het luchtvaartdebat verwikkeld is geraakt in versnipperde macht en uiteenlopende belangen.
Schiphol als vergrootglas
In de beginjaren waren luchtvaartmaatschappijen vaak eigendom van de staat, maar gaandeweg werd marktwerking en internationale concurrentie steeds belangrijker. Tegenwoordig proberen steeds meer belanghebbenden de richting te beïnvloeden. Die dynamiek wordt nergens zo zichtbaar als rond Schiphol. De luchthaven is al jaren onderwerp van verhitte discussies over geluidsoverlast, klimaat en krimp. Maar volgens Buissing gaat het conflict over méér dan een luchthaven. Schiphol fungeert als vergrootglas voor bredere ontwikkelingen in de luchtvaart.
‘De positie van Schiphol is in Nederland vrij uniek,’ zegt hij. ‘Nederland is een relatief klein land, maar met een grote internationale luchthaven en een nationale luchtvaartmaatschappij met een wereldwijde oriëntatie.’
Tegelijkertijd worden omwonenden direct geraakt door geluid en uitstoot, beroepen natuurorganisaties zich op milieuregels, en dragen overheden meerdere petten. De staat en de gemeente Amsterdam zijn aandeelhouder, maar ook verantwoordelijk voor regelgeving en het algemeen belang. Ieder probeert op hun eigen manier besluiten rond Schiphol een bepaalde kant op te duwen.
‘Je ziet dat al die belangen tegelijk een rol spelen,’ aldus Buissing. ‘Economische belangen, leefomgeving, klimaatdoelen en internationale concurrentie. En die zijn niet simpelweg tegen elkaar af te wegen.’
'De luchtvaart is steeds meer politiek en maatschappelijk beladen'
De rechtszaal als extra arena
Waar besluiten vroeger vooral in bestuurskamers of tussen staten werden genomen, wordt de manier van besluiten nemen steeds vaker beïnvloed en betwist in het publieke domein en via de rechtszaal. Betrokkenen proberen op die manier invloed uit te oefenen op de koers van de sector.
Een recent voorbeeld is de zogeheten ‘Balanced Approach’: een internationaal afgesproken procedure om geluidsoverlast rond luchthavens te beperken. In Nederland wilde de overheid deze aanpak inzetten om het aantal vluchten op Schiphol te verminderen. Tegelijkertijd is die procedure juist zo bedoeld dat vluchtvermindering alleen als laatste redmiddel mag worden ingezet.
‘Dat soort spanningen verklaart waarom natuurorganisaties, omwonenden maar ook luchtvaartmaatschappijen naar de rechter stappen,’ zegt Buissing. ‘De rechtszaal wordt zo een plek waar keuzes over luchtvaartbeleid worden getoetst en uitgevochten.’
Dit heeft gevolgen voor het publieke debat. ‘De luchtvaart is steeds meer een politiek en maatschappelijk beladen dossier geworden,’ stelt hij. ‘Dat zet het op scherp. Partijen staan harder tegenover elkaar, terwijl de complexiteit juist vraagt om oog voor elkaars perspectief en voor wat juridisch en internationaal mogelijk is.’
'De rechtszaal wordt een plek waar keuzes over luchtvaartbeleid worden uitgevochten'
Hoeveel luchtvaart willen we eigenlijk?
Een van de lastigste vragen is hoeveel luchtvaart Nederland nodig heeft. Wat betekent het om een internationale luchthaven van dit formaat te behouden? En hoe wegen de baten op tegen de lasten?
‘Dat is moeilijk meetbaar,’ zegt Buissing. ‘Sommige partijen vinden dat Schiphol ook met minder vluchten toe kan, maar het is vooraf moeilijk vast te stellen waar het omslagpunt ligt.’ Minder vluchten kan gevolgen hebben voor het bedrijfsmodel en netwerk van KLM, dat sterk leunt op transferpassagiers: reizigers die via Schiphol overstappen op intercontinentale vluchten.
‘En daarmee voor de internationale verbondenheid van Nederland. De discussie moet verschuiven,’ merkt Buissing op. ‘Het gaat niet meer alleen om wát de keuze is, maar om wie bereid is keuzes te maken.’
Een meer duurzame luchtvaart
Uiteindelijk draait luchtvaartbeleid om belangenafweging, waarbij belangen soms haaks op elkaar staan. Volgens Buissing is het aan de politiek om die keuzes te maken. ‘De luchtvaart spreekt tot de verbeelding,’ zegt hij, ‘terwijl de achterliggende internationale afspraken en de ruimte die landen wel of niet hebben om eigen maatregelen te nemen, vaak onzichtbaar blijven.’
Volgens Buissing is het ook belangrijk om breder te kijken naar duurzaamheid in de luchtvaart: niet alleen vanuit klimaat en milieu, maar ook vanuit economische veerkracht en strategische onafhankelijkheid. ‘De kern van mijn onderzoek is niet dat er één juiste uitkomst is,’ zegt hij. ‘Het gaat erom dat we beter begrijpen welke belangen een rol spelen. Pas dan kunnen we een eerlijker en constructiever debat voeren over de toekomst van vliegen.’
Buissing zal zijn proefschrift ‘Sustainable Governance of Aviation - Changing Tailwinds: from Shareholding to Stakeholders?’ verdedigen op 27 mei 2026 om 16:00 uur in het Academiegebouw. Je leest de lekensamenvatting van het proefschrift hier en volgt de livestream van de verdediging hier.