‘Langdurig zieken worden eerder gecontroleerd dan ondersteund’
Het kabinet overweegt de loondoorbetaling bij ziekte te verkorten. Hoe lang moeten werkgevers doorbetalen, en wie draagt de kosten? Promovendus Thom Wildeboer onderzocht de wet verbetering poortwachter en ziet een systeem dat vooral controleert. Zijn advies: multidisciplinaire teams die eerder handelen.
De wet verbetering poortwachter moet voorkomen dat zieke werknemers te lang ziek blijven en in de WIA-uitkering belanden, een inkomen bij gedeeltelijke of volledige arbeidsongeschiktheid. Bij kort verzuim werkt dat goed: van de ongeveer 4,2 miljoen ziekmeldingen per jaar is 86 procent binnen 4 weken en maar liefst 97 procent binnen weken hersteld. Maar zo'n 80.000 werknemers halen het tweede ziektejaar en 20.000 tot 30.000 van deze langdurig zieke werknemers komen in de WIA.
‘Bij die hele kleine doelgroep bedraagt de feitelijke schadelast voor werkgevers naar schatting circa € 7,5 miljard per kalenderjaar, zegt hij. Vooral opmerkelijk vond Wildeboer dat medische factoren een kleinere rol spelen naarmate iemand langer ziek is, terwijl interventies vooral in de eerste vijf, zes maanden effectief zijn.
Helpen of controleren?
Het UWV moet de re-integratie van werkgever en werknemer toetsen en hen daarbij helpen. Maar die ondersteuning komt volgens Wildeboer niet uit de verf. Het UWV kampt met achterstanden en geeft die hulp zelf lage prioriteit, terwijl het de toetsing juist actief oppakt.
Doet een werkgever te weinig om iemand terug aan het werk te krijgen, dan kan het UWV een loonsanctie opleggen: maximaal een jaar extra loon doorbetalen. Het gevolg is sanctievrees. ‘Het gaat in de praktijk vooral om hoe je een loonsanctie voorkomt, in plaats van hoe je inzet op maximale kwaliteit van re-integratie.’
Wie draagt wat?
Die sanctievrees werkt door in het hele proces, ook voor de werknemer. ‘Naarmate het eerste jaar in zicht komt, nemen de spanningen toe’, vertelt de promovendus. De druk om een sanctie te voorkomen belandt uiteindelijk bij de zieke werknemer, terwijl zo’n 40 procent van het langdurig verzuim psychisch is. Daarnaast laat landelijk TNO-onderzoek laat zien dat zo’n 75 procent daarvan samenhangt met factoren op de werkvloer, zoals werkdruk en arbeidsconflicten.
Dat helpt niet. Werkgevers dragen wat hij ‘gestapelde risico’s’ noemt: loon, re-integratie en sociale risico’s. Zieke werknemers staan juist buitenspel naarmate de ziekte langer duurt. Bij een conflict is het nog erger: ‘Je zit als het ware in een houtgreep waar je nauwelijks uitkomt.’
Multidisciplinair team kan sneller schakelen
Voor een alternatief keek Wildeboer naar Denemarken. ‘Ik heb Denemarken niet gebruikt als een goed voorbeeld, maar als een spiegel.’ In Nederland is de bedrijfsarts de centrale figuur die het proces volgt, in Denemarken neemt de gemeente na 30 dagen de re-integratie over van de werkgever, met multidisciplinaire teams.
De promovendus stelt voor om al na twee weken met zo’n multidisciplinair team, bijvoorbeeld bedrijfsarts en arbeidsdeskundige, in te schatten wat de zieke werknemer nodig heeft. Uiterlijk na zes maanden volgt dan een besluit: terug naar de eigen werkgever, of naar het tweede spoor: het zoeken van werk bij een andere werkgever. Dat spoor is nu volgens cijfers uit 2021 maar 7 procent van de gevallen effectief.
Vroeger ingrijpen, kleine werkgevers ontzien
Kleine werkgevers hebben weinig invloed op een langdurige ziekte, maar dragen wel de kosten en plichten. Wildeboer adviseert dat zij daarom na een jaar moeten kunnen overstappen naar een publiek instituut voor werk en re-integratie. Ook is zijn advies het begrip ‘arbeidsongeschiktheid’ verbreden: een werknemer is nu volgens de wet arbeidsongeschikt als hij door ziekte niet kan werken. Volgens Wildeboer moeten ook arbeidsdeskundige redenen meetellen, zodat niet alleen telt wat iemand niet kan, maar ook wat iemand nog wel kan.
Waar zou hij beginnen als de minister morgen aan de slag gaat? Bij de vroege interventie en het besluit op zes maanden. ‘Daarmee zou je in mijn optiek de meeste winst boeken.’ Vroege inzet van arbeidsdeskundigen maakt volgens zijn onderzoek in een derde van de gevallen het verschil, ‘dus daar kan zeker verschil gemaakt worden.’
Thom Wildeboer zal zijn proefschrift ‘Re-integratie van langdurig zieke werknemers’ verdedigen op 23 oktober 2026 om 13:00 uur in het Academiegebouw. Je leest de lekensamenvatting van het proefschrift hier en volgt de livestream van de verdediging hier.