Als ouder heb je invloed op de depressie van je kind (en waarom dat ook goed nieuws is)
‘Moet je niet eens uit bed komen?’ Kritisch of controlerend gedrag van ouders, hoe goedbedoeld ook, verergert de klachten van jongeren met een depressie. Dat blijkt uit promotieonderzoek van psycholoog Wilma Wentholt. Maar: warmte en emotionele steun kunnen juist beschermend werken.
Een paar maanden voor haar promotie liep Wilma Wentholt op een wetenschappelijke conferentie een quote tegen het lijf van de Amerikaanse antropoloog Mary Catherine Bateson (1939-2021): ‘The pathology is not in the child, the mother or the father, but it is in the system’. Die zienswijze voelt voor Wentholt, opgeleid als pedagoog en nu onderzoeker in de klinische psycholoog, als thuiskomen. ‘Het is geen eenrichtingsverkeer. Problemen zitten niet in één persoon, maar in de dynamiek. Als er iets met het kind aan de hand is, heeft dat invloed op de ouders, en vice versa.’ De keuze was snel gemaakt: het zinnetje werd één van de tien stellingen van haar proefschrift Blue kaleidoscope - Disentangling family perspectives in the context of adolescent depression, dat ze op 13 mei verdedigt.
Ouders betrekken
Tijdens haar promotieonderzoek onderzocht Wentholt de invloed van het gedrag van ouders op de depressie van hun kind en de verschillende perspectieven die hierin meespelen. Een nog onderbelicht thema. Ouders van jongeren met een klinische depressie voelen zich, anders dan bij jonge kinderen met mentale problemen, niet altijd even goed betrokken in de behandeling in de GGZ. ‘Hun kinderen gaan vaak niet meer naar school, hebben een laag zelfbeeld, veel somberheid en suïcidaliteit. Dat is voor ouders ook stressvol en zorgelijk, en dat heeft impact op hun eigen functioneren,’ legt Wentholt uit. ‘Tegelijkertijd wonen deze jongeren nog thuis en zijn zij ook voortdurend in interactie met hun ouders.’ Zinvoller is het dus, volgens Wentholt, om ouders actiever te betrekken. ‘Om ouders en jongeren het beste te ondersteunen, willen we eerst snappen wat er binnen het gezin gebeurt.’
In de RE-PAIR-studie onderzoeken psychologen, onder leiding van professor Bernet Elzinga, hoe dagelijkse botsingen tussen jongeren en hun ouders depressieve klachten kunnen veroorzaken of in stand houden.
Labdag
Wentholt en collega’s deden literatuuronderzoek en onderzochten daarnaast twee groepen in de RE-PAIR studie: 35 jongeren met een klinische depressie en beide ouders, en 80 jongeren zonder depressie met beide ouders. Zij kwamen allemaal langs voor een goedgevuld dagprogramma tijdens een ‘labdag’ in behandelcentrum LUBEC. Bij beiden groepen namen ze interviews af en vroegen ze de jongeren en ouders gesprekken met elkaar te voeren over onderwerpen waar ze thuis vaak ruzie over kregen, zoals schermgebruik. Daarnaast planden de jongeren samen met hun ouders een uitje en deelden ze een ervaring die ze als lastig hebben ervaren.
Warmte en kritiek
Die gesprekken namen de onderzoekers op en vervolgens analyseerden ze het geobserveerde gedrag van de ouders. ‘Hierbij keken we naar hoeveel emotionele steun en autonomie ondersteuning de ouders lieten zien, en in hoeverre de ouders kritisch of psychologisch controlerend waren,’ vertelt Wentholt. Na die gesprekken vroegen de onderzoekers aan zowel de jongeren als kinderen hoe zij het contact hebben ervaren. ‘Aan jongeren vroegen we: hoe goed luisterde je moeder? Hoe kritisch was je vader? En ook aan ouders vroegen we: hoe kritisch was jij naar je kind in dit gesprek?’
'Jongeren met een depressie ervaarden hun ouders als minder steunend en meer kritisch'
Affectie heeft positief effect
Uit het literatuuronderzoek komt duidelijk naar voren: het geobserveerde gedrag van ouders heeft invloed op de depressie van het kind, maar dit is geen één-op-één-relatie en verschilt sterk tussen gezinnen. ‘Uit ons eigen RE-PAIR onderzoek zagen we dat ouders van jongeren met een depressie zich niet anders gedroegen dan ouders in de controlegroep, maar dat jongeren met een depressie hun ouders wel als minder steunend en meer kritisch ervaarden,’ vertelt Wentholt. Daarnaast verslechtert de stemming van jongeren met een depressie nog verder als ouders psychologisch controlerend gedrag laten zien. ‘Maar dit effect zagen we niet bij de jongeren zonder depressie,’ nuanceert Wentholt. Zij leken minder ‘last’ te hebben van het negatieve gedrag van hun ouders.
Beschermende rol als ouder
Jongeren met een depressie bleken dus extra gevoelig voor het gedrag van hun ouders. Dit kan confronterend zijn, maar ook hoop geven. ‘Dit betekent dat je als ouder ook een beschermende rol kan hebben bij de ontwikkeling van depressie,’ vertelt ze. ‘Zo blijkt uit eerder onderzoek dat gepest worden op school een grote risicofactor is voor depressie. Maar als je ouders je thuis zien en steunen, kan dat het risico op depressie later verlagen.’
Empathisch grenzen aangeven
Wees scheutig in het bieden van warmte en affectie, en kijk uit met het uiten van kritiek en controleren van je kind, is het devies. Maar, benadrukt Wentholt: ‘Dat betekent niet dat je je kind niet kan corrigeren, dat je niet meer gaat opvoeden. Je kunt alleen ook op een steunende, empathische manier jouw grenzen aangeven.’ Belangrijk is ook om als ouder te reflecteren op je eigen gedrag; dat komt ten goede aan de stemming van je kind. ‘Check of jouw kind jullie contact hetzelfde ervaart als jij en probeer te relateren aan het perspectief van je kind,’ adviseert Wentholt.
'Minder kritisch zijn betekent niet dat je je kind niet kan corrigeren'
Neem het perspectief serieus
Hetzelfde zou ze willen meegeven aan collega-wetenschappers die vergelijkbaar onderzoek doen: ‘Zorg dat je conclusies goed aansluiten bij hetgeen je hebt gemeten. Heb je ouderschap uitgevraagd vanuit het perspectief van de jongere? Dan kun je daar conclusies over trekken, maar niet over het daadwerkelijke gedrag van de ouder.’