Lager inkomen én slechtere gezondheid voor gepensioneerde migrant
De kostendelersnorm - een regeling die in werking treedt bij aanvullende inkomensvoorziening voor ouderen, vaak met een migratieachtergrond - lijkt geld- en gezondheidsproblemen te veroorzaken bij duizenden mensen. Dat ontdekten economen Ernst-Jan de Bruijn en Heike Vethaak.
Huishoudens die gebruikmaken van de Aanvullende Inkomensverzekering Ouderen (AIO) lopen gedurende een periode van minstens 7 jaar per persoon zo’n 1500 euro aan jaarinkomen mis. Dat komt door de invoering van de kostendelersnorm, die in deze regeling verwerkt is. Dat becijferden economen Ernst-Jan de Bruijn en Heike Vethaak samen met Marike Knoef van Tilburg University. In totaal gaat het dan om ongeveer 6500 mensen in de onderzochte periode (2011 - 2021). Vaak wordt de AIO aangevraagd door gepensioneerden met een migratieachtergrond. Bovendien ontdekten de onderzoekers onder deze groep, na de invoering van de kostendelersnorm, een toename in gebruik van medicijnen tegen hoog cholesterol en hoge bloeddruk. Een plausibele verklaring hiervoor, zeggen de onderzoekers, is minder financiële ruimte voor een gezonde leefstijl, wat op termijn resulteert in een verslechterde gezondheid.
Flink achteruit
We leggen de situatie wat verder uit. Stel: je bent rond middelbare leeftijd in Nederland gaan wonen en werken, en hebt daardoor geen volledige AOW opgebouwd. Dat betekent dat je na je pensioen er qua inkomen flink op achteruit kunt gaan. Je komt daarom mogelijk in aanmerking voor de AIO, oftewel de Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen. Dit is een regeling die in 2015 in Nederland werd ingevoerd, als onderdeel van de Participatiewet. Maar, zo bepaalt de AIO: als er nog meer volwassen mensen (inmiddels: 27 jaar en ouder) deel uitmaken van jouw huishouden, buiten je partner, dan treedt de zogeheten kostendelersnorm in werking. Die norm haalt het bedrag dat je maandelijks ontvangt naar beneden. Want, zo is het idee, je deelt je kosten voor bijvoorbeeld huur en boodschappen met die anderen.
Inhakken
Nu is die kostendelersnorm van toepassing voor een paar duizend Nederlanders met een migratie-achtergrond. Vaak wonen ze ook na hun pensioen samen met hun kinderen onder één dak, omdat dit het gebruik is. ‘Een groot gedeelte van deze groep mensen zit al op het sociale minimum’, vertelt Vethaak. ‘Je kunt je voorstellen dat een blijvende daling van 1500 euro per jaar er dan enorm inhakt.’ Bovendien ontdekten de onderzoekers, op basis van gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat een groter deel van deze mensen na de invoering van de norm cholesterol- en bloeddrukmedicijnen gingen gebruiken in vergelijking met een controlegroep. Vethaak: ‘De kostendelersnorm heeft dus op langere termijn een negatief gezondheidseffect.’
'Het lijkt om een vergeten groep te gaan, een groep zonder stem.'
Afschaffen of versoepelen
De Bruijn en Vethaak doen op basis van hun resultaten vooral een beroep op beleidsmakers: kijk bij het maken van dergelijk beleid niet alleen naar het geld, maar ook naar gezondheidseffecten. ‘En overweeg om specifiek de kostendelersnorm binnen de AIO te versoepelen of af te schaffen en zo gezondheidsverschillen te verkleinen’, zegt Vethaak. ‘Het gaat om een relatief kleine groep, waardoor de kosten door het afschaffen zouden meevallen.’
Saillant detail: de kostendelersnorm werd in 2015 ingevoerd voor de AIO als onderdeel van de Participatiewet, maar niet voor de AOW. Vethaak heeft een vermoeden waarom dat zo is gekomen. ‘De invoering van de kostendelersnorm binnen de AOW werd niet doorgevoerd vanwege grote maatschappelijke kritiek. De norm werd ook wel de ‘mantelzorgboete’ genoemd, omdat het in inkomen werd bestraft als een oudere bij kinderen introk om verzorgd te worden. Maar de groep die te maken had met de AIO sprak de taal niet goed, of had geen netwerk met toegang tot de politiek en vertegenwoordigt maar een heel klein deel van de kiezers. Het lijkt dus om een vergeten groep te gaan, een groep zonder stem.’
In Nederland ontvangen ruim 75.000 mensen een uitkering vanuit de aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO), die een onvolledig pensioeninkomen aanvult tot het sociaal minimum. Het aantal AIO-gerechtigden groeit doordat steeds meer personen met een onvolledige AOW-opbouw en weinig vermogen de pensioengerechtigde leeftijd bereiken. Een onvolledige AOW-opbouw ontstaat wanneer iemand in de vijftig jaar vóór de AOW-leeftijd gedeeltelijk of altijd buiten Nederland heeft gewoond en gewerkt, waarbij de AOW-uitkering met twee procent daalt per jaar dat men niet in Nederland woonde. AIO-gerechtigden hebben dan ook veelal een migratieachtergrond en leven vaak op of onder de armoedegrens.
Bron kader: ESB.nu