ICE zet hard migratiebeleid om in geweld – wat doet Nederland?
In de VS schoot een ICE-medewerker op 7 januari burger Renee Good dood. Haar dood zorgt voor veel ophef over de toename van geweld door de immigratiedienst. Ligt dit risico in Nederland ook op de loer?
President Trump stuurde immigratiedienst ICE naar de stad Minneapolis in de staat Minnesota om mensen zonder (geldige) verblijfspapieren te deporteren. ICE, voluit: de U.S. Immigration and Customs Enforcement, is een politiedienst van de federale overheid van de Verenigde Staten. Het gezag over ICE ligt bij de president – en niet bij de lokale bestuurders zoals de burgemeester of de gouverneur.
Niet alleen Trump heeft een hard migratiebeleid, ook in Nederland is er een roep om migratie harder aan te pakken. Zou Nederland het Amerikaanse voorbeeld kunnen volgen? Of zijn dit soort optredens een symptoom van het Amerikaanse politieke landschap? We vragen het Maartje van der Woude, hoogleraar Rechtssociologie en expert in grenstoezicht in Nederland en de EU, en Tim van Lit, die momenteel zijn proefschrift over geweldgebruik door de Koninklijke Marechaussee afrondt.
Vergelijking met Amerika
Van der Woude ziet de taferelen in de VS niet zo snel overwaaien naar Nederland: 'Het risico is niet zozeer dat Nederland één-op-één de agressieve aanpak van de VS volgt, maar dat stap voor stap grenzen worden opgerekt: meer bevoegdheden voor politiediensten, en minder aandacht voor proportionaliteit en legitimiteit van beleidsbeslissingen en uitvoeringspraktijken.'
Wat hierbij speelt is dat ICE georganiseerd is volgens een uniek Amerikaans model. ‘In de VS opereren federale diensten zoals ICE binnen een sterk gemilitariseerd handhavingsmodel, met ruime bevoegdheden en beperkte externe controle’, aldus Van der Woude.
Van der Woude ziet rol van ICE als sterk verbonden met het Amerikaanse politieke landschap: 'Migratie wordt daar al langer benaderd als een veiligheidsprobleem. Dit geeft grond voor het grootschalig inzetten van een zelfstandige organisatie als ICE.'
Grenspolitie in Nederland
In Nederland wordt het toezicht op mensen zonder (geldige) verblijfspapieren in het binnenland uitgevoerd door de Nationale Politie. De Koninklijke Marechaussee doet dit in de grensregio’s en op luchthavens. Aangezien de Koninklijke Marechaussee een politiedienst is, die rechtstreeks onder de regering valt (de ministeries van Defensie, Justitie en Veiligheid en van Asiel en Migratie), komt deze het meest overeen met ICE.
De Koninklijke Marechaussee vervult daarmee een belangrijke rol in het uitvoeren van beleid rond migratie en grensbewaking. Van Lit: ‘Deze rol is het afgelopen jaar ook zichtbaarder geworden doordat het demissionaire kabinet Schoof grenscontroles invoerde. Het doel van die controles was om mensensmokkel en grensoverschrijdende criminaliteit terug te dringen, én om te voorkomen dat mensen zonder (geldige) verblijfsdocumenten Nederland binnenkomen.’
Van der Woude: 'Wat we hier zien, is dat politieke keuzes een effect hebben op de dagelijkse praktijk van toezicht en controle. Het opvoeren van grenscontroles onder politieke druk is nooit “neutraal”.’ Van der Woude legt uit dat het inzetten van militairen voor een spanningsveld zorgt. Militaire organisaties moeten gezag opvolgen, ook wanneer keuzes politiek gemotiveerd of controversieel zijn.
Gebruik van geweld
In de VS gebruikt ICE in toenemende mate geweld tijdens diensten. Marechaussees in Nederland mogen, onder voorwaarden, ook geweld inzetten. Van Lit: 'Dat mag alleen als het echt niet anders kan, en het moet altijd op de minst ingrijpende manier. Dit is niet anders dan voor de Nationale Politie. Uit mijn onderzoek blijkt dat marechaussees weliswaar steeds vaker melden dat geweld heeft plaatsgevonden, maar dat zij zelden te snel of te zwaar geweld gebruiken.’
Onderzoek en gevolgen
De dood van Renee Good wordt door velen gezien als een voorbeeld van disproportioneel geweld door handhavers. De ICE-agent zou zich niet aan de voorschriften gehouden hebben, of slecht getraind zijn. Het voorval wordt nu onderzocht door de FBI.
Ook in Nederland hangen er gevolgen aan disproportioneel geweld. Als in Nederland mensen gewond raken door vuurwapengebruik van marechaussees, stelt de Rijksrecherche een onderzoek in. Van Lit: 'In 2016 heeft een marechaussee bijvoorbeeld tijdens een verkeerscontrole geschoten op een wegrijdend voertuig. Volgens de rechter was dit weliswaar een poging doodslag door de betreffende marechaussee, maar het vuurwapengebruik bij de aanhouding ging niet verder dan wat was toegestaan. De rechter oordeelde dat de persoon wel een strafbaar feit had gepleegd, maar niet strafbaar was vanwege de omstandigheden. De rechter legde ook geen straf op.’
Het grotere plaatje
Van der Woude: 'Wat hierbij niet uit het oog mag worden verloren, is dat geweldgebruik niet losstaat van de context waarin het plaatsvindt. Hoe handhavers situaties inschatten, zal mede worden beïnvloed door het verhaal dat er politiek en maatschappelijk wordt verteld. Als migratie ongenuanceerd wordt neergezet als een veiligheidsprobleem, zal geweld tegen (vermeende) migranten of voorstanders van migratie eerder als gerechtvaardigd wordt gezien.’
In tijden van druk op defensie zal het werven en opleiden van militairen en dus ook marechaussees versnellen. In de huidige samenleving zullen deze uitvoerders in complexe en gevoelige situaties terechtkomen waarbij de-escalatie nodig is. ‘Juist daarom zijn duidelijke regels, training en toezicht onmisbaar.’
Beeld: Chad Davis via Wikimedia Commons