‘De geopolitisering van Europa’: Joris Larik verzorgt Havel-Cleveringa-lezing
Waar Europese integratie lange tijd werd opgevat als een vredesproject, betoogde Joris Larik in zijn Havel-Cleveringa-lezing dat recente ontwikkelingen wijzen op een versnelde verschuiving naar een Europese Unie die haar belangen, veiligheid en geopolitieke positie centraler stelt.
In zijn lezing ‘The Geopoliticisation of Europe’ schetste docent en LUC-onderwijsdirecteur Joris Larik op 16 december in Praag de EU als een steeds nadrukkelijker geopolitieke speler. De lezing maakte deel uit van de jaarlijkse reeks internationale Cleveringa-bijeenkomsten.
Het begrip ‘geopolitisering’ definieerde Larik aan de hand van drie onderling samenhangende trends: een toenemende bereidheid om internationale regels en multilaterale instituties te relativeren; een sterkere nadruk op Europa’s eigen belangen en veiligheid, waaronder het militaire domein; en het hernieuwde belang van geografische factoren in het buitenlands en veiligheidsbeleid. Deze kenmerken zijn, zo stelde hij, niet langer uitsluitend zichtbaar in het beleid van traditionele grootmachten, maar manifesteren zich in toenemende mate ook in dat van de Europese Unie.
De lezing kwam tot stand in samenwerking met de Václav Havel-bibliotheek, de ambassade van het Koninkrijk der Nederlanden in Tsjechië en de Universiteit Leiden. Diplomaten, wetenschappers, beleidsmakers en studenten kwamen samen voor een avond van reflectie op de veranderende rol van Europa in de wereld. De bijeenkomst werd voorgezeten door Z.E. ambassadeur Mina Noor; Tomáš Sedláček, directeur van de Václav Havel-bibliotheek, trad op als referent.
Rol van het recht
Een centraal thema in de lezing was de rol van het recht in deze transformatie. Met verwijzing naar het werk van de overleden Tsjechisch-Amerikaanse rechtsgeleerde Eric Stein schetste Larik hoe het EU-recht historisch gezien integratie heeft bevorderd door politieke ideeën te codificeren, instituties te creëren en actoren te versterken.
Dezelfde juridische mechanismen, zo betoogde hij, verankeren nu ook Europa’s geopolitieke wending. Instrumenten op het terrein van defensie, sancties, industriebeleid en economische veiligheid zijn daarbij niet louter ad-hocreacties op specifieke crises, maar maken deel uit van een groeiend juridisch kader dat een strategischer en veiligheidsgerichter Unie structureel ‘vastzet’.
Drie fasen van Europese integratie
Aan de hand van drie onderscheiden fasen van Europese integratie - Europa als vredesproject, de eerste stappen richting geopolitisering en de recente ‘turboversnelling’ daarvan - liet Larik zien hoe lang bestaande taboes zijn doorbroken. Voorbeelden zijn het financieren van dodelijke militaire steun via de Europese Vredesfaciliteit, gezamenlijke munitieaankoop en grootschalige defensiefinanciering in het kader van de agenda ReArm Europe. Deze ontwikkelingen tonen aan dat de EU in toenemende mate bereid is juridische en financiële instrumenten in te zetten die voorheen als onverenigbaar met haar normatieve zelfbeeld werden beschouwd.
Voorkomen van oorlog
Hoewel het voorkomen van oorlog tussen EU-lidstaten een van de belangrijkste verworvenheden van de Europese integratie blijft, merkte Larik op dat de Unie zich niet langer primair richt op vrede in abstracte zin, maar op het veiligstellen van zichzelf in een vijandiger internationale context. Met een expliciete verwijzing naar de nalatenschap van zowel Václav Havel als professor Rudolph Cleveringa benadrukte hij de urgentie om hun morele moed als inspiratiebron te gebruiken voor een Europa dat zijn idealen moet verzoenen met de eisen van veiligheid in een veranderende wereld.