Afscheidsrede Hester Bijl begraven: hoe een grap een traditie werd
De afscheidsrede van oud-rector magnificus Hester Bijl werd op dinsdag 12 mei begraven in de tuin van het Kamerlingh Onnes Gebouw (KOG). Waar komt deze jonge en enigszins merkwaardige traditie vandaan?
De Universiteit Leiden staat bekend om haar eeuwenoude tradities en lange geschiedenis. Toch is het begraven van afscheidsredes van rectoren een vrij recente ontwikkeling. De traditie is zo jong, dat universiteitshistoricus Pieter Slaman het tot voor kort ook nog niet kende. ‘Ik hoor dit voor het eerst’, zo laat hij weten in aanloop naar de ceremonie. ‘Ik ken dit in ieder geval niet uit historische bronnen.’
‘Niemand wist ervan’
Het begraven van de afscheidsredes van rectoren begon in 2007, toen Douwe Breimer het stokje overdroeg aan Paul van der Heijden. Breimer had toen nog geen idee dat zijn laatste woorden als rector ter aarde werden besteld. ‘Niemand wist ervan’, vertelt initiatiefnemer Rinny Kooi lachend.
De Universiteit Leiden hecht veel waarde aan tradities, maar gaat er flexibel mee om, zo ziet Slaman. ‘We zijn geneigd om onze gewoontes te zien als oude tradities die onveranderlijk zijn. Maar tradities komen op, veranderen voortdurend en gaan ook weer ten onder.’ Tradities blijven hangen zolang er een bepaalde behoefte mee wordt vervuld, zo ziet hij in zijn onderzoek. En kunnen soms ook weer terugkomen. Slaman: ‘Het logo van de universiteit stamt pas uit de jaren twintig. Het is wel gebaseerd op het zegel uit de 16e eeuw, maar werd lang niet gebruikt totdat deze terugkwam in het logo.’
Dode boom
Welke behoefte deze traditie precies bevredigt, vindt initiatiefnemer Kooi moeilijk te zeggen. ‘Het begon als een grap.’ Een treurberk, die na een verbouwing van de Rechtenfaculteit in de tuin was geplant, overleefde het niet lang. Kooi zag dat als bioloog al aankomen. ’Toen de Rechten-decaan Carel Stolker mij destijds vroeg wat de boom nodig had zei ik: “Een zaag.” Deze kleine tuin, een soort koker, is niet geschikt voor zo’n boom.’ Kooi mocht samen met collega Martien van der Hoorn een nieuwe boom uitzoeken. Het werd het een Gingko biloba. ‘Die kunnen overal overleven.’ Bij het planten van die boom, stopten de twee bomenliefhebbers de afscheidsrede van Breimer tussen de wortels.
In gevaar
Pas in 2013 maakten Kooi en Van der Hoorn bekend dat zij de afscheidsrede van Breimer hadden begraven bij de Gingkoboom. In dat jaar werd op hun initiatief ook de afscheidsrede van Van der Heijden tussen de boomwortels geplaatst. Even leek de kersverse traditie in gevaar te komen toen Carel Stolker in 2021 afscheid nam, midden in de coronatijd. Anderhalf jaar later, na drie keer uitstel vanwege het coronavirus, werden zijn woorden toch nog begraven en was de traditie uitgebreid met een bescheiden ceremonie.
Begrafenisstoet
En zo verzamelt zich op dinsdagmiddag 12 mei een gezelschap van (oud)-rectoren, medewerkers en studenten in het KOG. Rechtendecaan Suzan Stoter heet de aanwezigen welkom. Onder hen zijn oud-rectoren Douwe Breimer, Carel Stolker, Hester Bijl en de huidige rector Sarah de Rijcke. Ook Kooi is aanwezig, en vertelt op eigenzinnige wijze de geschiedenis van de boom en het begraven van de redes. ‘Laten we altijd van deze Gingko houden’, roept zij de aanwezigen op.
Dan is het tijd om naar de tuin te gaan. De studenten die zitten te lezen kijken verbaasd op als de begrafenisstoet zich door de bibliotheek naar het piepkleine tuintje begeeft, waar twee scheppen klaarstaan. Voordat er gegraven gaat worden spreekt Sarah de Rijcke de aanwezigen toe. ‘Dit is wel een merkwaardig moment’, zegt ze lachend. ‘Je leert elke dag weer een nieuwe traditie van de universiteit.’
Geworteld
Daarna richt ze het woord tot Hester Bijl. ‘We hebben het vaak over de waarde van onze lange tradities. Jij speelt daarin een belangrijke rol als eerste vrouwelijke rector. Vandaag begraven we jouw afscheidsrede. Ik moest er eerst een beetje om grinniken, maar dit soort symbolen zijn wel belangrijk. Het gaat over wat je achterlaat als leider.’
Ook Bijl kan wel lachen om het vreemde gebruik, dat ze eerder al meemaakte toen de rede van Stolker werd begraven. ‘In Delft keken mijn collega’s verbaasd op toen ik vertelde dat ik naar deze begrafenis ging. Leiden is een universiteit geworteld in vele tradities, dat zien we vandaag maar weer. Ik hoop dat ook mijn woorden in vruchtbare grond wortelen.’