Kees Goudswaard gaat niet achter de geraniums zitten
Kees Goudswaard gaat na 45 jaar bij de Universiteit Leiden met emeritaat. Hij kijkt tijdens zijn afscheidslezing terug op de ontwikkelingen in zijn vakgebied: de sociale zekerheid.
Iedereen heeft te maken met sociale zekerheid. Of het nou gaat om kinderbijslag, arbeidsongeschiktheidsverzekering, of pensioen: 'Je hebt er je hele leven mee te maken, van de wieg tot het graf', zegt Goudswaard aan het begin van zijn lezing. 'Of, zoals sommigen zeggen: van de wieg tot achter de geraniums, maar ik doe niet aan achter de geraniums zitten.'
Geschiedenis van de sociale zekerheid
Goudswaard legt uit dat we tegenwoordig een kwart van het nationaal inkomen uitgeven aan sociale zekerheid. Hoe dit zo gekomen is, legt hij uit met een geschiedenislesje: Gerard Veldkamp (tevens de eerste hoogleraar sociale zekerheid in Leiden) was in de jaren ‘60 de grondlegger van veel socialezekerheidsregelingen, waaronder de WW, de WAO en de kinderbijslag. Destijds lag de nadruk op bescherming van burgers tegen inkomensverlies, maar die kijk is met de jaren veranderd. Zo werd er in de jaren ‘80 meer focus gelegd op 'arbeidsparticipatie' (het aantal mensen dat meedoet op de arbeidsmarkt), en de laatste jaren staat ‘bestaanszekerheid’ (genoeg geld hebben om van te kunnen leven) centraal. Met deze laatste ontwikkeling is ook meer aandacht voor armoedebestrijding gekomen, wat Goudswaard een ‘primaire functie van de sociale zekerheid’ noemt.
Uitdagingen voor de toekomst
‘Met die armoedebestrijding gaat het overigens niet zo slecht,’ zegt Goudswaard, maar hij erkent ook kansen voor verbetering. Terwijl het totale aantal mensen onder de armoedegrens de laatste jaren is gedaald, leven meer mensen in extreme armoede. ‘Er is dus niet alleen maar goed nieuws en er is nog wel het een en ander te doen.’
Met deze uitspraak gaat Goudswaard over op zijn toekomstvisie voor de sociale zekerheid. Hij noemt een aantal belangrijke uitdagingen voor beleidsmakers:
1: Inkomensbescherming in goede banen leiden
Het sociale stelsel zorgt in Nederland voor relatief effectieve herverdeling tussen arm en rijk en bestrijding van armoede. Toch zijn er problemen, zoals de armoedeval (mensen met een laag inkomen gaan er in veel gevallen niet netto op vooruit door meer te werken), en complexe systemen die mensen afschrikken.
2: Sociale zekerheid gebruiken om mensen verder te helpen
Sociale zekerheid kan een positieve bijdrage leveren aan het stimuleren van levenslang leren van werkenden, zeker in een veranderende samenleving. Hoe we het (her)opleiden van werknemers gaan financieren, is echter nog een lastige puzzel. De uitdaging ligt ook in het opleiden van mensen voor banen die nog niet bestaan.
3: Het verkleinen van de verschillen tussen werknemers en zelfstandigen
Zzp’ers vallen niet onder de werknemersverzekeringen en niet onder verplichte aanvullende pensioensregelingen en dat verschil kan voor ongelijkheid op de arbeidsmarkt zorgen. Daarnaast is het aantal Zzp’ers dat tijdens het pensioen minder dan 70% van het inkomen te besteden heeft, hoog. Daarom ziet Goudswaard de basisverzekering arbeidsongeschiktheid voor zelfstandigen, die nu wordt opgezet, als een stap in een goede richting naar een eerlijk stelsel voor alle werkenden. Ook de pensioenen van zzp’ers zouden moeten worden verbeterd.
4: Een toekomstbestendig AOW
Het verhogen van de pensioensleeftijd heeft de AOW, in tijden van vergrijzing, robuuster gemaakt. Met meer ouderen in de samenleving, moet het aantal werkenden namelijk hoog genoeg blijven om de AOW te blijven financieren. Goudswaard sluit niet uit dat de pensioenleeftijd nogmaals omhoog zal gaan: ‘Tegen onze studenten heb ik vaak gezegd: ‘houd er maar rekening mee dat je moet doorwerken tot boven de 70 jaar’. Daar schrikken ze overigens in het geheel niet van.’ Overigens noemt Goudswaard alternatieven om oudere generaties langer op een gezonde wijze mee te laten draaien op de arbeidsmarkt, waaronder parttime werken.
5: Aanvullende pensioenen
Uiterlijk 1 januari 2028 moeten alle pensioenuitvoerder over op een nieuw pensioenstelsel. Goudswaard is positief over dit pensioenstelsel: ‘Het zal insiders niet verbazen dat ik positief sta tegenover deze hervorming, want het maakt het stelsel beter toekomstbestendig. De pensioenen worden transparanter, er is meer kans op een koopkrachtig pensioen en er is meer maatwerk in het beleggingsbeleid (meer risico voor jongeren, minder voor ouderen)’. Toch zijn er aandachtspunten. Zo is het nieuwe stelsel ingewikkeld, er moet nagedacht worden over een hoe het stelsel zich aan kan passen in tijden van inflatie en over betere communicatie met de deelnemers.
Afscheid
Naast Kees Goudswaard spraken ook Suzan Stoter, Olaf van Vliet en Koen Caminada het publiek (en hun vertrekkende collega) toe. Meerdere sprekers hadden anekdotes over zijn liefde voor het lesgeven, en hoe hij altijd zijn colleges op de eerste plek zette. Daarnaast spraken van Vliet en Caminada over hoeveel plezier ze hadden in het samenwerken met Goudswaard, en hoe zijn werk een grote wetenschappelijke en maatschappelijke impact heeft nagelaten. De 45 jaar die Goudswaard op de universiteit heeft doorgebracht laat zien dat ook hij hier veel plezier heeft beleefd.
Ter gelegenheid van het afscheid is een liber amicorum samengesteld als eerbetoon aan het onderzoek van Goudswaard naar de sociale zekerheid, pensioenen en inkomensverdeling . Het boek bevat 28 bijdragen: vijftien wetenschappelijke essays en dertien persoonlijke reflecties van oud-studenten, promovendi en collega’s. Samen schetsen zij het beeld van een inspirerende docent, promotor en bestuurder die zijn sporen op de universiteit heeft nagelaten.