Is het VN-Vluchtelingenverdrag nog van deze tijd?
Een historisch moment: op 28 juli 1951 werd het VN-Vluchtelingenverdrag aangenomen. Het is nu 75 jaar later en de wereld is ingrijpend veranderd. Drie Leidse wetenschappers kijken terug op de betekenis van het verdrag en vooruit naar de uitdagingen voor de toekomst.
Het VN-Vluchtelingenverdrag bepaalt wie als vluchteling wordt erkend, welke rechten en bescherming daarbij horen en welke verplichtingen landen hebben tegenover vluchtelingen. Vanuit hun eigen perspectief geven drie wetenschappers hun visie op het belang en de toekomstbestendigheid van het verdrag uit 1951.
Papieren beloftes
‘Het probleem is momenteel niet het Vluchtelingenverdrag zelf, maar de manier waarop landen het uitvoeren. Bovendien lopen in het publieke en politieke debat de begrippen migrant, asielzoeker en vluchteling voortdurend door elkaar, terwijl het om heel verschillende groepen gaat. We zien steeds vaker dat staten internationale afspraken ondermijnen, bijvoorbeeld met pushbacks op zee of door vluchtelingen als geopolitiek onderhandelingsmiddel te gebruiken. Er gaapt daardoor een kloof tussen de juridische normen waaraan landen zich hebben verbonden en de manier waarop zij daar in de praktijk mee omgaan. Sommige wetenschappers noemen dat 'organised hypocrisy'.
Tegelijkertijd laat het Vluchtelingenverdrag juist zien hoe veerkrachtig internationale samenwerking kan zijn. Geen enkel land heeft zich uit het verdrag teruggetrokken. Sterker nog: de Verenigde Staten en de Europese Unie behoren nog altijd tot de grootste financiers van UNHCR. Staten blijven het verdrag steunen, omdat ze weten dat bescherming van vluchtelingen uiteindelijk een collectief vraagstuk is dat geen enkel land alleen kan oplossen. Wat mij betreft ligt de toekomst van het verdrag daarom in een betere uitvoering en handhaving. En als we het aanpassen, zou ik pleiten voor uitbreiding van de bescherming naar mensen die hun thuis moeten ontvluchten door klimaatverandering. De uitdagingen zijn veranderd sinds 1951, maar juist daarom hebben we sterke internationale afspraken harder nodig dan ooit.’
Sarah Wolff, hoogleraar International Studies and Global Politics
Leestip: The New Pact on Migration: Embedded Illiberalism? (Wiley Online Library)
Oud betekent niet ouderwets
‘Het Vluchtelingenverdrag heeft enorm veel bereikt. Het is nog altijd de basis van internationale bescherming voor mensen die vluchten voor vervolging. Juist doordat het in de loop der jaren is uitgelegd in jurisprudentie en is verwerkt in nationale, Europese en internationale wetgeving, is het met zijn tijd meegegaan. Daardoor biedt het ook bescherming in situaties waar in 1951 nog nauwelijks over werd nagedacht, zoals vervolging vanwege seksuele oriëntatie of genderidentiteit.
Natuurlijk heeft het verdrag beperkingen en kun je kritiek hebben op onderdelen, maar de problemen die we nu zien, komen niet doordat het verdrag verouderd is. Ze komen vooral voort uit de manier waarop staten ermee omgaan. Daarom geloof ik ook niet dat een fundamentele herziening de oplossing is. Wat ik vooral hoop, is dat we een eerlijk en goed geïnformeerd debat voeren en hervormingen voorstellen die juridisch én praktisch uitvoerbaar zijn.
Het asielrecht is nu te veel een alles-of-niets-systeem. Daardoor komt het voortdurend onder politieke en maatschappelijke druk te staan. We zouden beter onderscheid moeten maken tussen mensen die bescherming nodig hebben en mensen die om andere redenen willen migreren. Werken landen van herkomst mee aan het terugnemen van hun eigen onderdanen, dan kun je daar iets tegenover zetten. Bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor studie- of werkvisa. Zo houd je het draagvlak voor het Vluchtelingenverdrag in stand én blijft de bescherming beschikbaar voor de mensen die die het hardst nodig hebben.’
Mark Klaassen, universitair docent Europa Instituut en Afdeling Jeugdrecht
Leestip: Interpretatie en implementatie van de Terugkeerrichtlijn (WODC)
Draagvlak door contact
‘Weerstand tegen de opvang van vluchtelingen hangt samen met vooroordelen, angst, dehumanisering en een gebrek aan empathie, zo blijkt uit onderzoek. Het aandeel vluchtelingen onder migranten wordt ook steevast overschat, maar uit onderzoek weten we ook dat mensen niet van mening veranderen door alleen met cijfers te komen. Als de weerstand op een intermenselijk niveau ontstaat, zul je die ook op een intermenselijk niveau moeten wegnemen.
Negatieve beelden en retoriek in de media en de politiek kunnen ertoe leiden dat vluchtelingen niet meer als individuele mensen worden gezien, maar als een onbekende en ongewenste groep. Dat vergroot de angst en kan het draagvlak voor opvang verkleinen. Tegelijkertijd laat tientallen jaren onderzoek zien dat juist contact het tegenovergestelde doet. Mensen die vluchtelingen persoonlijk kennen, hebben minder vooroordelen. Dat zie je ook terug in onderzoek waaruit blijkt dat mensen die in de buurt van een asielzoekerscentrum wonen positiever over vluchtelingen denken dan mensen die verder weg wonen.
En zelfs als direct contact niet mogelijk is, kunnen verhalen over vriendschappen tussen vluchtelingen en mensen uit je eigen omgeving al helpen. Dat noemen we 'extended contact': je ziet iemand die op jou lijkt een positieve relatie hebben met een vluchteling, waardoor ook jouw houding verandert.
Uiteindelijk gaat het erom dat we vluchtelingen blijven zien als mensen met gevoelens, wensen en angsten, net als wij. Als we het draagvlak voor de bescherming van vluchtelingen willen behouden, moeten we dus niet alleen feiten delen, maar ook zorgen dat mensen elkaar ontmoeten en elkaars verhalen leren kennen.’
Judi Mesman, hoogleraar The interdisciplinary study of societal challenges
Leestip: Waarom contact werkt (Kennisplatform Inclusief Samenleven)