Contacten tussen eerste boeren en jagers-verzamelaars onderzoeken met Rubiconbeurs
Hoe verliep het contact tussen de eerste boeren en de jagers-verzamelaars die al in Europa leefden? Lasse van den Dikkenberg, recentelijk gepromoveerd aan de Faculteit der Archeologie, heeft een Rubiconbeurs ontvangen van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) om dit in Wenen te onderzoeken.
De eerste boeren
Voor zijn onderzoek werkt Van den Dikkenberg met materiaal uit de nederzetting Eilsleben in Duitsland, een belangrijke vindplaats van de Lineaire Bandkeramiek (LBK). Deze cultuur wordt geassocieerd met de eerste boeren die rond 5000 voor Christus vanuit Zuidoost-Europa naar Midden- en West-Europa migreerden.
'Wat ik wil onderzoeken zijn de interacties tussen de nieuwe boerengemeenschappen en de jagers-verzamelaars die daar al woonden', vertelt Van den Dikkenberg. 'We weten dat er contact was en dat er voorwerpen werden uitgewisseld. Maar had dat ook invloed op hoe mensen leefden? Namen ze technieken en gebruiken van elkaar over?'
Microscopisch onderzoek
Het project bouwt voort op archeologische opgravingen die al eerder zijn uitgevoerd. Van den Dikkenberg begint zijn onderzoek in Halle, waar het archeologische depot met vondstmateriaal uit Eilsleben is ondergebracht. Daar selecteert hij voorwerpen voor verder onderzoek.
'Ik ga naar het depot om te bekijken wat interessant is om onder de microscoop te onderzoeken', zegt hij. 'Vooral vuursteenwerktuigen kunnen veel vertellen over hoe ze zijn gebruikt en welke activiteiten mensen uitvoerden.'
Een belangrijk deel van het onderzoek vindt plaats aan de Oostenrijkse Academie voor Wetenschappen in Wenen, waar Van den Dikkenberg gebruikmaakt van een geavanceerde digitale microscoop. 'Dat instrument is nog vrij nieuw en ik heb er nog niet eerder mee gewerkt. Ik ben heel benieuwd wat je er precies mee kunt. Hopelijk levert het meer detail op en maakt het mooie beelden voor publicaties en het delen van onderzoeksresultaten.'
Ook Leiden blijft tijdens het project een belangrijke uitvalsbasis. 'Een van de grootste gebruiksporenreferentiecollecties in Europa bevindt zich hier in Leiden, dus ik zal ook nog op de faculteit te vinden zijn.'
Kantelpunt
Met zijn onderzoek hoopt Van den Dikkenberg nieuwe inzichten te krijgen in de overgang van een samenleving van jagers-verzamelaars naar een samenleving gebaseerd op landbouw. Die omslag wordt vaak gezien als een van de belangrijkste veranderingen in de menselijke geschiedenis.
'Door de introductie van landbouw werden uiteindelijk ontwikkelingen als steden mogelijk', zegt hij. 'Het is daarom een heel belangrijke periode om te begrijpen. Maar we vragen ons ook af of het beeld van een radicale verandering wel klopt. Veranderde de levenswijze echt zo sterk zodra mensen boer werden, of bestonden er langere tijd hybride vormen tussen beide manieren van leven? Dat weten we eigenlijk nog niet zo goed.'
Juist door gedetailleerd te kijken naar gebruikssporen op werktuigen en naar de uitwisseling van kennis en materialen tussen verschillende groepen, hoopt hij die vragen beter te kunnen beantwoorden.
Met de Rubiconbeurs krijgt Van den Dikkenberg de kans om zijn expertise internationaal verder uit te bouwen en tegelijkertijd nieuw licht te werpen op een cruciale periode uit de Europese prehistorie.