Oeroude bomen onthullen hoe het klimaat en landschap veranderden
Resten van bomen die duizenden jaren geleden groeiden vertellen hoe het klimaat en het landschap destijds veranderden. Archeoloog Jos Bazelmans wijst in zijn oratie op het belang van deze houten getuigen. ‘Ze bieden inzichten voor de huidige klimaatverandering.’
Extreme droogte die bodems doet scheuren of overvloedige regenval die leidt tot aardverschuivingen. ‘Het huidige extremere weer bedreigt het natuurlijke erfgoed waarin informatie over het verleden is opgeslagen’, waarschuwt hoogleraar Delta-archeologie Jos Bazelmans. ‘Tegelijkertijd stimuleert klimaatverandering het onderzoek naar de veerkracht van samenlevingen in het verleden.’ Want als we het klimaat van duizenden jaren terug beter begrijpen, kunnen we leren van de patronen en de gevolgen voor het landschap en de bewoners. Vooral onderzoek naar hout dat bewaard is gebleven in rivierafzettingen en venen – zogenoemd subfossiel hout – is volgens hem heel geschikt onderzoeksmateriaal.
Jaarringen
De dikte van jaarringen van bomen weerspiegelt de weersomstandigheden, aldus Bazelmans. Bij brede jaarringen waren de groeiomstandigheden doorgaans gunstig voor de boom. Smalle ringen verraden een ongunstige groei door te natte, droge, koude of hete omstandigheden. Bazelmans: ‘In combinatie met geologisch en ecologisch onderzoek laten gedateerde bomen zien hoe landschappen zich ontwikkelden en hoe neerslagpatronen veranderden.’
Van bos naar toendra
In zijn oratie noemt hij een paar bijzondere voorbeelden. In de bossen bij Leusden werd onder het zand een dood dennenbos gevonden van bijna 13.000 jaar oud. Met een team onderzocht Bazelmans de bomen in het veld en dat leverde een belangrijk inzicht op: de dennen vertellen dat het klimaat in die tijd snel veranderde. Het bosgebied transformeerde in een relatief korte tijd in een toendra, een boomloos landschap. Uit archeologisch onderzoek was al bekend dat bewoners hier in deze periode wegtrokken. Dit bomenonderzoek in Leusden draagt bij aan een beter begrip van het veranderende landschap en de omstandigheden waaronder de bewoners leefden.
Zomer op noordelijk halfrond
Hij noemt een ander voorbeeld: onderzoek op oeroude resten van naaldbomen in koude gebieden op het noordelijk halfrond levert informatie op over de ontwikkeling van de zomertemperaturen hier de afgelopen tweeduizend jaar. ‘Dit soort lange temperatuurreeksen is van grote waarde voor het onderzoek naar de recente opwarming van de aarde.’
Bescherm het klimaatarchief
Helaas wordt dit klimaatarchief bedreigd. Door intensief landgebruik en klimaatverandering dreigen de oude subfossiele bomen, die bewaard zijn gebleven in bijvoorbeeld rivierafzettingen en venen, verloren te gaan. We moeten zorgvuldiger omgaan met dit natuurlijke erfgoed, stelt hij. Het oude hout valt niet onder de bescherming van de Erfgoedwet. Ook wil hij meer aandacht vragen voor boomresten die al zijn opgegraven. Een zorgvuldiger archivering van de monsters kan toekomstige onderzoekers in staat stellen nieuwe vragen te beantwoorden over vroegere klimaatomstandigheden. Bazelmans: ‘De klimaatverandering van vandaag maakt het des te urgenter om zorgvuldig om te gaan met de natuurlijke archieven die ons helpen begrijpen hoe klimaat, landschap en samenleving zich door de tijd heen hebben ontwikkeld.’
Jos Bazelmans is bijzonder hoogleraar en werkt ook als senior onderzoeker bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.