Politieke leiders kozen na MH17 en aanslagen in België voor morele boodschap
Welke woorden kiezen politici als een aanslag de samenleving doet trillen? Promovendus Daan van den Wollenberg onderzocht hoe premier Rutte reageerde op het neerhalen van MH17 en welke boodschap premier Michel de Belgen meegaf na de aanslagen in Zaventem en Brussel.
18 juli 2014, de dag na het neerhalen van vlucht MH17.
‘Laat één ding glashelder zijn: we willen de onderste steen boven krijgen. En als duidelijk wordt dat dit een aanslag was, dan zal ik mij er persoonlijk voor inzetten dat de daders worden opgespoord en hun gerechte straf krijgen. Eerder zullen wij niet rusten. Dat zijn wij de onschuldige slachtoffers en hun nabestaanden verplicht.’
Dat zegt een vlammende premier Mark Rutte op de persconferentie over het neerschieten van MH17 op Oekraïens grondgebied. Hierbij kwamen 298 inzittenden, onder wie 196 Nederlanders, om het leven.
22 maart 2016, IS-terroristen plegen aanslagen op vliegveld Zaventem en een Brussels metrostation.
‘We zullen onze waarden en vrijheid verdedigen. We worden geconfronteerd met een barbaarse vijand. Maar we zijn vastbesloten en verenigd.’ (Vertaald uit het Engels, red.)
Dat twitterde de Belgische premier Charles Michel als reactie op de aanslagen waarbij die dag 32 dodelijke slachtoffers vielen en circa 340 gewonden.
Woordkeuze en framing
De woordkeuze en framing laten zien welke betekenis politieke leiders geven aan een ramp of aanslag. ‘Hun reactie kan legitimiteit verschaffen om de crisis te beheersen’, zegt Van den Wollenberg. In internationale studies naar taalgebruik worden vaak de nationalistische en religieuze boodschappen van politici benadrukt als ze reageren op een plotselinge diepe crisis.
Van den Wollenberg analyseerde speeches en publieke uitspraken uit de eerste vijf jaar na beide crises en sprak met Nederlandse en Belgische ministers, onder wie Stef Blok (Buitenlandse Zaken) en Koen Geens (Justitie). Rutte en Michel kon hij helaas niet spreken voor zijn onderzoek. Wel sprak hij hun naaste adviseurs en woordvoerders die destijds voor de premiers werkten.
Morele boodschappen
In beide crises bleken de politici vooral voor morele boodschappen te kiezen. De leiders benadrukten welke waarden en omstandigheden zij wenselijk vonden voor de samenleving. Van den Wollenberg: ‘Bij MH17 koos Rutte voor de drieslag: we willen onze mensen terug en daarmee waardigheid van de slachtoffers, we willen transparantie en we willen vergelding.'
Belang van vrijheid
In België wees premier Michel op het morele belang van vrijheid als reactie op de terroristische aanslagen door IS-aanhangers. ‘Die aanslagen zagen de politici als een aanval op hun vrije manier van leven die nu verdedigd moest worden.’ Ook hamerde Michel op het belang van transparantie: duidelijke informatie was nodig om te begrijpen wat er gebeurd was en hoe het had kunnen gebeuren.’
Bewust geen religie
Religie speelde vrijwel geen rol in de speeches van de Nederlandse en Belgische politici, aldus Van den Wollenberg. In beide landen past dat niet bij de politieke cultuur. Bovendien kan religie aanhalen juist groepen uitsluiten of voor polarisatie zorgen, merkt hij op. ‘De aanslagen in Zaventem en Maalbeek werden gepleegd door moslimextremisten. Ondanks dat gegeven werd de religieuze connectie bewust niet specifiek benoemd.’ Barend Leyts, destijds woordvoerder van premier Michel, zei daarover in een interview met hem: ‘We hadden een zeer duidelijke wil van onze kant om gemeenschappen niet tegen elkaar op te zetten.’
Nationalisme
Nationalistisch getinte uitspraken constateerde de promovendus ook. Nederlandse en Belgische leiders grepen vooral in de eerste dagen van de crisis en later opnieuw bij herdenkingen terug op de gedeelde nationale ervaring. Op het internationale podium gebruikten de politici het nationale perspectief vaker om de kwestie internationaal onder de aandacht te houden, aldus Van den Wollenberg. Ook verwezen ze in internationaal verband nadrukkelijker naar gezaghebbende instituties zoals de Verenigde Naties. Na de aanslag op MH17 werd dit gedaan om Rusland te wijzen op de verplichtingen die voortvloeiden uit een VN-Veiligheidsraadresolutie, constateert hij.
Emotionele speech
Een speech die opviel was de confronterende toespraak van Frans Timmermans toen hij als minister van Buitenlandse Zaken de VN-Veiligheidsraad toesprak op 21 juli 2014. Met een emotionele beschrijving van de mogelijk laatste momenten van de passagiers deed hij een dringend beroep op de Oekraïense en Russische autoriteiten om de lichamen te repatriëren en de waarheid boven tafel te krijgen.
'Sinds donderdag blijf ik denken: hoe gruwelijk moeten de laatste momenten van hun leven zijn geweest toen ze wisten dat het vliegtuig neerstortte. Hebben ze de hand van hun geliefde vastgeklampt, hebben ze hun kinderen dicht tegen zich aangedrukt, hebben ze elkaar voor de laatste keer in de ogen gekeken, elkaar zonder woorden vaarwel gezegd? We zullen het nooit weten.' (Vertaald uit het Engels, red.)
Controversieel
Lang niet iedereen kon die pijnlijk beeldende speech waarderen, merkt hij op. In Nederland vonden velen dat Timmermans de gevoelens in de Nederlandse samenleving heel treffend had verwoord. ‘Maar zijn emotionele betoog viel niet goed bij enkele van zijn collega’s in de Veiligheidsraad. De permanente vertegenwoordiger van de Verenigde Staten noemde de toespraak ‘ongelooflijk’, terwijl de Australische ambtsgenoot Julie Bishop in tranen uitbarstte. Haar emotionele reactie bemoeilijkte haar verdere bijdrage en positie tijdens de vergadering.’ Ook bij een aantal nabestaanden, aldus Van den Wollenberg, zorgde de toespraak voor opschudding. ‘Voor sommigen maakten dat de voorstelling van hun laatste momenten nog aangrijpender.’