In memoriam: Takamitsu Muraoka (1938-2026)
Op 10 februari 2026 is em.prof.dr. Takamitsu Muraoka (1938–2026) overleden, één dag nadat hij zijn 88e verjaardag had gevierd. Van 1991 tot aan zijn emeritaat in 2003 bekleedde hij de leerstoel Hebreeuwse taal en cultuur, Israëlitische oudheden en Ugaritisch aan de Universiteit Leiden.
Begin december 2025 overleed zijn vrouw Keiko, met wie hij zestig jaar lang was getrouwd, hetgeen een ondraaglijk verlies betekende. Op kerstochtend 2025 kreeg hij zelf een herseninfarct, waarvan hij niet meer werkelijk is hersteld.
De familie Muraoka woonde in een klein plattelandsdorpje in de prefectuur Kagoshima, in het uiterste zuiden van Japan. De vader was een hoge militair in het Japanse leger en had voor zijn zoon een carrière als diplomaat in gedachten. De jongeman echter had een veel grotere liefde voor de geesteswetenschappen; hij ging aan de Tōkyō Kyōiku-universiteit (thans Universiteit van Tsukuba) Engelse filologie studeren en vervolgens onder leiding van professor Masao Sekine Bijbelse talen en literatuur (Hebreeuws, Aramees en Grieks). In zijn studententijd ondernam hij soms een treinreis naar huis, die zo’n dertien uur duurde – een reis die hij aangenaam en interessant vond, meer nog dan toen de treinen later sneller werden. In 1964 ging hij studeren aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem (Israël) bij diverse beroemde hebraïsten en semitisten, onder wie E.Y. Kutscher, C. Rabin, S. Talmon en M. Goshen-Gottstein; in deze periode verwierf hij ook zijn vloeiende taalvaardigheid in het Modern Hebreeuws.
In 1970 verdedigde Muraoka zijn dissertatie, die uiteindelijk in een herziene en uitgebreide editie verscheen als Emphatic Words and Structures in Biblical Hebrew (Jerusalem/Leiden 1985). Die dissertatie zou het begin worden van een lange en opmerkelijke carrière in de Semitische en Bijbelse filologie, lexicografie en taalkunde (Bijbels en Qumran-Hebreeuws, diverse soorten Aramees en het Grieks van de Septuagint), met een zwaartepunt op syntaxis. De indrukwekkende diepgang en breedte van zijn kennis, gecombineerd met een ontembaar arbeidsethos, zou Muraoka de faam en erkenning geven als een van ’s werelds grootste geleerden op zijn gebied.
Spoedig na de verdediging van zijn dissertatie in 1970 kreeg hij een aanstelling als lector voor Semitische talen aan de Universiteit van Manchester (VK). Van 1980 tot 1991 was hij ordinarius voor Midden-Oostenstudies aan de Universiteit van Melbourne (Australië). In 1991 kwam hij naar Leiden, waar hij als opvolger van Jaap Hoftijzer de leerstoel aanvaardde voor Hebreeuwse taal en cultuur, de Israëlitische oudheden en het Ugaritisch. Die post zou hij bekleden tot zijn emeritaat in 2003. Na zijn aankomst in Leiden verbaasde hij zijn studenten door vanaf het begin in het Nederlands te doceren. Schrijver dezes herinnert zich een voorval tijdens een van de eerste colleges over Hebreeuwse epigrafie. Bij de lectuur van de Siloam-inscriptie vroeg Muraoka de studenten naar de betekenis van het woord garzen in het Nederlands. Overtuigd van zijn onkunde informeerden de studenten hem dat het om een bijl ging. De professor aarzelde even en vroeg: ‘Een bijl? Hm, weet u zeker dat het geen pikhouweel is?’ Uiteraard had de professor gelijk en zijn studenten kregen diep ontzag voor de voorbereiding van hun zopas aangekomen docent.
Muraoka was redacteur van het tijdschrift Abr-Nahrain (1980–1992) en mede-redacteur van verschillende bundels op het gebied van Hebreeuws, Aramees en Grieks. In 2017 ontving van de British Academy de Burkitt-medaille voor zijn “outstanding contribution to the study of Hebrew grammar and syntax, and the Septuagint”. Zijn academische publicaties zijn veel te talrijk om hier op te sommen. Een volledige bibliografie voor de periode 1964–2001 is gepubliceerd in de feestbundel voor zijn vijfenzestigste verjaardag, Hamlet on a Hill (2003:631–44). Het otium waarvan hij genoot na zijn emeritaat stelde hem in staat om met niet-aflatende ijver verder te werken aan andere grote publicaties. Tot zijn recentere werken behoren A Greek-English Lexicon of the Septuagint (2009), A Grammar of Qumran Aramaic (2011), An Introduction to Egyptian Aramaic (2012), Classical Syriac for Hebraists (2e dr., 2015), A Biblical Aramaic Reader with an Outline Grammar (2015), A Biblical Hebrew Reader with an Outline Grammar (2017), Jacob of Serugh’s Hexaemeron (2018), A Syntax of Qumran Hebrew (2020), Wisdom of Ben Sira (2023), The Book of Judith (2025). Niet onbelangrijk is te vermelden dat meerdere volumineuze studies nog onderweg zijn; deze zullen hopelijk postuum nog gaan verschijnen.
In Muraoka’s privéleven was er nog een ander groot project waaraan hij veel van zijn tijd en energie besteedde en dat hem dierbaar was. In 1970 zag hij de beroemde film The Bridge over the River Kwai (1957); dit opende voor het eerst zijn ogen voor de donkere bladzijden in zijn eigen nationale geschiedenis en de wreedheden die door het Japanse leger waren begaan. De film vertelt het verhaal van de Birma-Siam-spoorweg, waarbij krijgsgevangenen werden gedwongen tot zware arbeid, hetgeen tienduizenden levens heeft gekost. Die ervaring had een diepgaande invloed op zijn visie op het Japanse militarisme en leidde tot een ingrijpend besluit. Na zijn emeritaat in Leiden besteedde hij jaarlijks tenminste een maand lang om collegeseries te verzorgen over Bijbelse talen en de Septuaginta aan christelijke seminaries – Muraoka was zelf een vroom christen – in diverse Aziatische landen die onder de Japanse bezetting hebben geleden, onder meer in Zuid-Korea, Indonesië, Singapore, Hong Kong, Shanghai en de Filippijnen. (Vanaf 2021 deed hij hetzelfde online.) Ook redigeerde en vertaalde hij in de persoonlijke mémoires van Evert Willem Lindeijer (1908–1981), een Nederlandse docent schei- en natuurkunde en militiesoldaat uit Nederlands Indië, die in de Tweede Wereldoorlog als krijgsgevangene naar het kamp Hakodate Ohashi, nabij Kamaishi (Iwate, Japan), werd gebracht en gedwongen werd om aldaar in de ijzermijnen te werken. Dit egodocument maakte diepe indruk op Muraoka, mede omdat het ondanks de beschreven ontberingen geen enkel woord van aanklacht aan de Japanners bevatte. Het boek werd in Japan gepubliceerd als ネルと子供たちにキスを―日本の捕虜収容所から(Kusjes aan Nel en kinderen. Van een Nederlandse krijgsgevangene in Japan; Tōkyō: Misuzu Shobō, 2000). In 2004 diende deze vertaling als basis voor een musical, die werd opgevoerd door de leerlingen van een middelbare school in Kamaishi. In 2015 woonde Muraoka in Zuid-Korea een Woensdagdemonstratie bij, een wekelijks protest tegen het onrecht aangedaan door de Japanse bezetter aan de zogeheten “troostmeisjes”. Daarbij sprak hij onder meer de volgende woorden:
“The history of the Japanese military inflicting wounds on you and trampling your dignity as human beings is the history of my homeland, and I bear responsibility as a Japanese citizen. (…) As a Japanese citizen, I feel nothing but shame and intense anger at the current government’s actions that worsen the wounds of the victims.”[1]
In 2000 was Muraoka tevens medeoprichter van de Stichting Dialoog Nederland-Japan-Indonesië. Over zijn ervaringen met dit langetermijnproject voor internationale verzoening schreef hij persoonlijke memoires, getiteld My Via Dolorosa. Along the Trails of the Japanese Imperialism in Asia (AuthorHouse, UK, 2016).
Takamitsu Muraoka zal door zijn vroegere collega’s en dankbare studenten worden herinnerd als een toegewijd leraar, een trouwe mentor, een geleerde van haast onvoorstelbaar formaat en een opmerkelijke mens.[2]
Tekst: Dr. Martin Baasten
[1] Seoul Economic Daily, February 14, 2026 (https://en.sedaily.com/politics/2026/02/14/japanese-scholar-who-apologized-to-comfort-women-victims).